Ο ιστορικός Ιησούς, ο γλυκύτατος Χριστός και ο επαναστάτης ξανθός ροκάς

Το αίμα του Χριστού (Jim Caviezel) στην ταινία του Mel Gibson The Passion of the Christ (2004) ανακαλεί μαστιγώσεις εκστασιασμένων μουσουλμάνων όταν βιώνουν το δικό τους θείο δράμα (αναπαρίσταται και εδώ, κάπου στον Πειραιά), μετατρέποντας το σώμα τους σε μια ανοιχτή πληγή από την ταλαιπωρία που υφίσταται.

Ο ισχυρισμός ότι το σώμα του Θεού υποφέρει, σταυρώνεται και πεθαίνει, είναι σκάνδαλο για την ισλαμική θεολογία. Εκεί, ο Θεός είναι απρόσιτος για τη διάνοια, αντίληψη που διατηρεί μια αποφατική προσέγγιση στο μυστήριο του υπερβατικού. Εδώ, ο Θεός έρχεται και επιτίθεται αγαπητικά στο πλάσμα του. Γεννιέται και πεθαίνει όπως ο άνθρωπος.

H βιομηχανία του κινηματογράφου δεν έμεινε αδιάφορη σε αυτή την ιστορία του πάθους. Από πολύ νωρίς αποτύπωσε επεισόδια από τη Βίβλο και τη ζωή του Χριστού. Έτσι, όπως ακριβώς η Αγία Γραφή σα βιβλίο είναι το best seller όλων των εποχών, έτσι και οι ταινίες με τη βιογραφία του Ιησού, που ανήκουν στην κατηγορία biopics, έχουν μια μεγάλη δημοτικότητα στην ιστορία του σινεμά.

Στη σχετική παραγωγή που αριθμεί πάνω από 100 ταινίες συνήθως παρουσιάζεται μια βιογραφία πιστή σε λεπτομέρειες που αναπαριστούν την ιστορική εποχή της δράσης του Ιησού. Εδώ, το κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο προσφέρεται από ιστορικούς της εποχής όπως του Ιώσηπου. Το 1975 ο Roberto Rossellini σκηνοθέτης του φιλμ Il Messiah (Ο Μεσσίας) έγραφε για τις προθέσεις του: «Δεν θέλω να σκαρφιστώ ή να ερμηνεύσω την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, αλλά απλά να την παρουσιάσω εντός “εισαγωγικών”. Προσπαθώ να αναστηλώσω κάθε τι με ακρίβεια ώστε η αλήθεια να απεικονιστεί αντικειμενικά. Ο Μεσσίας θα παρουσιάσει τον ιστορικό Ιησού, όπως παρουσιάζεται στα τέσσερα Ευαγγέλια».

Μόνο που τα τέσσερα Ευαγγέλια περιέχουν, σύμφωνα με τη θεολογία του Bultmann (1884-1976)  ελάχιστα ιστορικά στοιχεία για το πρόσωπο του Ιησού. Τα υπόλοιπα είναι πίστη, ανήκουν σε πυρήνες του κηρύγματος της αρχαίας Εκκλησίας, που αγνόησε πόσο ιστορικά είναι όσα πίστευε. Με άλλα λόγια η προτεραιότητα στις πρώτες κοινότητες ήταν ένα εμπειρικό γεγονός που τους έφερνε πιο κοντά στο μέλλον και όχι τόσο διανοητικό ώστε να κατατάξουν τα βιογραφικά γεγονότα μέσα σε ορθές και αξιόπιστες ιστορικές συντεταγμένες, επιστρέφοντας πίσω, στο παρελθόν.

 

Ο Ιησούς του Χόλυγουντ

Αυτά βέβαια ενδιαφέρουν μάλλον την έρευνα παρά σεναριογράφους και σκηνοθέτες που έκαναν ταινίες για τα πάθη, των οποίων η αξιολόγηση γίνεται και στην υπόθεση του φιλμ, κατά πόσο δηλαδή είναι πιστή σε όσα ήδη γνωρίζουμε από τη Βίβλο. Τεχνικά, η αφήγηση μέσα από μια βαρειά φωνή, που παραπέμπει στη φωνή του θεού, προσδίδει μια επική διάσταση, αλλά και τα υπερφυή γεγονότα των θεραπειών οφείλουν να ταξιδέψουν τον θεατή και κυρίως να τον πείσουν ότι εδώ παρουσιάζονται εξαιρετικά γεγονότα. Ποιος δεν θυμάται το μεγαλειώδες άνοιγμα της Ερυθράς Θάλασσας στην ταινία του Cecil DeMille;

Μέχρι τον Ιησού από την Ναζαρέτ του Zeffirelli αυτή η ιστορικού τύπου αναπαράσταση αναδιηγείται τα ευαγγελικά γεγονότα προσπαθώντας να μας πείσει ότι δεν είναι ένα ακόμη σενάριο αλλά μια απόλυτα αληθινή ιστορία. Χιτώνες, σανδάλια, σκηνικά της ρωμαϊκής εποχής με τους εξελληνισμένους τόπους που έδρασε ο Ιησούς συμβάλλουν στην ψευδαίσθηση της ιστορικής ακρίβειας. Ο Ιησούς του Χόλυγουντ είναι μια ιστορική αναδιήγηση της Βίβλου.

Η απουσία πολλών στοιχείων για τη μητέρα του Χριστού επιτρέπει στους σεναριογράφους να αυθαιρετήσουν και να αναπτύξουν σκηνές που δεν υπάρχουν στα ευαγγέλια. Γενικά, η Μαρία εμφανίζεται ως μια συμβατική φιγούρα μάνας της νεώτερης δυτικής κοινωνίας αλλά και ως ένα αξιομίμητο μοντέλο πιστής γυναίκας στον δάσκαλο. Κοντά της ο Ιησούς έζησε ήσυχα παιδικά χρόνια και είναι δεμένος με μια ιδιαίτερη σχέση μαζί της μέχρι το θάνατό του. Μαρία, Ιωσήφ και Ιησούς συνθέτουν την εικόνα της Ευτυχισμένης Αγίας Οικογένειας με στενούς δεσμούς αφοσίωσης και αγάπης. Παρόλο που αυτή η οικογένεια διαφέρει ουσιαστικά από κάθε άλλη οικογένεια του κόσμου τούτου: ο πραγματικός πατέρας είναι θεός και η μητέρα είναι παρθένος πριν και μετά τον τόκο!

Για να αναφερθώ στα πλέον γνωστά παραδείγματα πιστεύω ότι ο Franco Zeffirelli είναι ο τελευταίος σκηνοθέτης που συνοψίζει όλη αυτή την ακαδημαϊκή προσέγγιση: έμφαση στην αρχαιολογία της υπόθεσης αλλά με ταυτόχρονο ενδιαφέρον για την ψυχολογία των ηρώων. Ο Χριστός παραπέμπει σε αναγεννησιακό μοντέλο, συνήθως είναι ξανθός και κυρίως είναι γλυκύς.

 

Η συμπαντική διάσταση της ταπεινότητας

Αντίθετα από τον Zeffirelli, ο συμπατριώτης του Pier Paolo Pasolini όταν παρουσίασε τη δική του εκδοχή το 1964 η βιβλική ιστορία ήταν η αφορμή για να στήσει ένα δράμα που παίζεται όχι πριν από 20 αιώνες αλλά τώρα. Τα Κατά Ματθαίον Πάθη έχουν χαμηλό προϋπολογισμό, αφού βγαίνουν από τη χλιδή των στούντιο, τα ακριβά σκηνικά και τους τεχνητούς φωτισμούς, δεν χρησιμοποιούνται επαγγελματίες ηθοποιοί αλλά κομπάρσοι ενσαρκώνουν όλους τους Βιβλικούς ήρωες.

Ενώ στον Zeffirelli το λευκός φως δηλώνει τον ευαγγελισμό, δηλαδή την εγκυμοσύνη της Μαρίας, στον Pasolini ο άγγελος του ευαγγελισμού δεν έχει φτερά: είναι ένα πλάσμα άφυλο, αλλά γήινο, ένας νέος που δεν έρχεται από το πουθενά αλλά ανήκει στον παρόντα χρόνο. Τα πάντα εξυπηρετούν αυτή την πρόθεση. Ο Παζολίνι δεν κατηχεί αλλά διαλέγεται με το ευαγγελικό κείμενο με έναν τρόπο ποιητικό παρά κηρυγματικό, δημιουργώντας μια ταινία που αντέχει στην ιστορία του σινεμά, με έναν Ιησού υπόδειγμα ταπεινότητας.

 

Ο Ιησούς επαναστάτης

Εάν δεν υπήρχε η ταινία του Pasolini νομίζω ότι δεν θα αντικρίζαμε ποτέ τη δημιουργία Jesus Christ Superstar του σκηνοθέτη Norman Jewison με πρωταγωνιστή τον Ted Neeley (Χριστός) και τον Carl Anderson (Ιούδας). Η δημιουργία των Andrew Lloyd Webber και Tim Rice ξεκίνησε από θεατρική παραγωγή στο Broadway (1971) για να γίνει κινηματογραφική ταινία δύο χρόνια μετά.

Τώρα πλέον ο τόπος δεν προσδιορίζεται γεωγραφικά παρόλο που παραπέμπει σε ερείπια αρχαία (γυρίστηκε στη Μέση Ανατολή). Ο χρόνος είναι η δεκαετία του 1970. Ο Ιησούς φοράει την κελεμπία που φορούσαν οι αμφισβητίες του πολέμου του Βιετνάμ, οι αντιρρησίες των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων που έβρισκαν τον παράδεισο στην Κρήτη και στα ελληνικά νησιά.

Η μουσική είναι ο ήχος που εκφράζει ό,τι πιο ανήσυχο στη νέα γενιά. Ηλεκτρικές κιθάρες, ρυθμοί ροκ, μελωδικές μπαλάντες και μια συμφωνική ορχήστρα επιστρατεύονται να κηρύξουν με τον πιο άμεσο τρόπο τον Ιησού επαναστάτη, αντικομφορμιστή, λαϊκό ίνδαλμα, υπέρλαμπρο άστρο της εποχής.

Η είσοδός του στα Ιεροσόλυμα είναι μια ειρηνική διαδήλωση χαράς και ελπίδας με τον Ιησού όχι πάνω σε γαϊδουράκι, αλλά επάνω στους ώμους του λαού του. Ο Ηρώδης by the pool, είναι ένας χοντρούλης μαλθακός, μια ειρωνία στην εξουσία που εκπροσωπεί.

Jesus Christ, Jesus Christ, 
Who are you? What have you sacrificed? 
Jesus Christ Superstar, 
Do you think you’re what they say you are
?

Έχω την εντύπωση ότι από όλες τις παραγωγές η πιο δραστική και άμεση ήταν η ροκ όπερα. Επιπλέον, ενώ γενικά ο Χριστός εμφανίζεται μοναχικός να οδεύει στο μαρτύριο, χωρίς να υπάρχουν πολλά περιθώρια ανάπτυξης μιας μυθιστορίας με ερωτικό πλαίσιο, εδώ η Μαρία Μαγδαληνή δίνει ένα άλλο στίγμα αφοσίωσης που ξεπερνά την ευγνωμοσύνη της θεραπείας από την δαιμονική κατοχή ή την αφιέρωση μιας πιστής μαθήτριας του θεανθρώπου…

Advertisements

One thought on “Ο ιστορικός Ιησούς, ο γλυκύτατος Χριστός και ο επαναστάτης ξανθός ροκάς

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s