O «Αίας» στο Εθνικό: η παράσταση της Φριντζήλα και ο Αίας του Δανέλλη

Δεν είμαι θεατρικός κριτικός. Ούτε δημοσιογράφος. Όταν όμως βλέπω κάτι που ξεχωρίζει θέλω να το μοιράζομαι ως απλός θεατής, παρακάμπτοντας (κατά δύναμιν) συμπάθειες και αντιπάθειες. Είδα τον Αίαντα του Σοφοκλή στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου. Η παράσταση σκηνοθετήθηκε από την πολυτάλαντη Μάρθα Φριτζήλα, η οποία μετέφερε τη συνέχεια του πειραματισμού της με το συγκεκριμένο έργο στην κρατική μας σκηνή. Το αποτέλεσμα (παρόλο που παίζεται μόλις μια βδομάδα) από όσο γνωρίζω, έχει δημιουργήσει ανάμικτες εντυπώσεις και είναι φυσικό γιατί ο κόσμος που πηγαίνει να δει το έργο δεν είναι απλά ένα παραδοσιακά θεατρόφιλο κοινό αλλά και νέοι που έμαθαν πρόσφατα τη Μάρθα από τη συνεργασία της με τον Θανάση Παπακωνσταντίνου. Και τη θαυμάζουν πολύ ως τραγουδίστρια-performer.

Τώρα, η Φριντζήλα, ανέλαβε ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα παράστασης ενός έργου που γράφτηκε για ανοιχτό θέατρο (δεν θα υπεισέλθω σε ζητήματα τεχνικά χώρου) και το οποίο περιγράφει την πτώση ενός ξεχωριστού ομηρικού ήρωα. Και νομίζω ήταν σοφή η σκέψη και συνιστά μια ιδιαίτερη πρωτοτυπία ότι αξιοποιήθηκε ακόμη μια λαϊκή τέχνη,όπως το θέατρο σκιών, σε αναβίωση τραγωδίας.

Ο ζωγράφος Εξηκίας αποτυπώνει εκπληκτικά την απόγνωση του Αίαντα στη σκηνή της αυτοκτονίας, σε ένα απόλυτα ερημικό τοπίο, στη λεπτή σκιά ενός φοίνικα, του οποίου τα κλαδιά του πέφτουν παρηγορητικά προς την πλάτη του ήρωα. (Μελανόμορφος αμφορέας, γύρω στα 530 π.Χ. Βουλόνη, Μουσείο Communal).

Πολύ σύντομα, σχετικά με την πλοκή, μαθαίνουμε ότι η Αθηνά έχει σώσει τους Έλληνες από τη δολοφονική μανία του Αίαντα στέλνοντάς του παραφροσύνη, όταν ο Αίας νιώθει ότι ανήκαν σε αυτόν δικαιωματικά τα όπλα του Αχιλλέα και όχι στον Οδυσσέα, θεωρώντας τους Ατρείδες υπεύθυνους. Μέσα στην τρέλα του έχει σκοτώσει την περασμένη νύχτα τα κοπάδια των ζώων του στρατοπέδου νομίζοντας ότι είναι οι εχθροί του. Όταν συνέρχεται νιώθει ντροπή και ατιμία για τις πράξεις του. Ο μόνος δρόμος που έχει είναι να πεθάνει.

Ο Αίας ανήκει σε μια άλλη φυλή σε μια άλλη νοοτροπία: είναι «δεινός», «μέγας», ο αυθεντικός ήρωας, αφού ξεπερνούσε κάθε άλλον σε σωφροσύνη και δύναμη, ένα πλάσμα μεταξύ γης και ουρανού, ιστορικό πρόσωπο και λατρεμένη μορφή στην πόλη της Αθήνας. Όλοι οι άλλοι μοιάζουν καλοί (η γυναίκα του Τέκμησσα) ή κακοί (Αγαμέμνων) αλλά κυρίως εκπροσωπούν έναν κόσμο τελείως διαφορετικό από τον αδικημένο Αίαντα. Έτσι, ο Αίας υπερασπίζεται ένα εγώ που έχει τραυματιστεί βαθιά, αυτοκαταστρεφόμενος από την τρέλα του, όταν οι άλλοι πατούν στο σήμερα, σε έναν κόσμο ηθικής τάξης.

Στην παράσταση μου άρεσε πάρα πολύ ο Οδυσσέας και η ανθρωπιά που έβγαλε επί σκηνής, αλλά και η επικοινωνία που είχαν τα μέλη του χορού τα οποία υπάκουαν περισσότερο σε αυτοσχεδιαστικές λογικές πατά σε ένα έτοιμο χορογραφικό σχεδίασμα. Μου άρεσε ακόμη και ο σπαραγμός της Τέκμησσας, της πρώην σκλάβας  συντρόφου του Αίαντα που κινιόταν σε μια καθαρά ρεαλιστική, φυσική ερμηνεία.

Ο Άθως Δανέλλης, που παίζει τον Αίαντα, ως φιγούρα του θεάτρου σκιών, δημιουργεί τη δική του παράσταση μέσα στην παράσταση της Φριντζήλα. Και δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Το θέατρο σκιών έχει τη δική του καταγωγή τους δικούς του κανόνες, τον δικό του φωτισμό, υπακούοντας σε άλλους κώδικες επικοινωνίας. Η φιγούρα εμψυχώνεται από τον καραγκιοζοπαίχτη ο οποίος θάβει τον εαυτό του για να αναδειχτεί ο χαρακτήρας που κινεί πίσω από το πανί.

Ο Δανέλλης κατασκεύασε τον Αίαντα από χαρτόνι, όπως έκαναν οι αρχαίοι τεχνίτες, και χάραξε στο σώμα του τα κενά ώστε να φωτιστεί και να πάρει ζωή στη σκηνή. Του άλλαξε μάλιστα και ρούχο: στην αρχή ο Αίαντας φορά χιτώνιο, στον θάνατο είναι ολόγυμνος. Ο ήρωάς του λιγνός, με σχεδιασμό και σωματική γράμμωση αρχαιοελληνικού αγγείου, οδεύει στο τέλος του μοναξιασμένος, ασυμφιλίωτος με τον κόσμο τούτο, και καρφώνει το σώμα του στο ακονισμένο σπαθί και σβήνει τελετουργικά βυθιζόμενο το σαρκίο σε τρεις κινήσεις. Όποιος δει την παράσταση θα φύγει με ανάμικτα αισθήματα αλλά σίγουρα δεν θα ξεχάσει ποτέ την μαύρη διάφανη φιγούρα του Αίαντα στο αιμάτινο πανί. Αλλά και την σπάνια φωνή του Άθωνα-Αίαντα με το επικό χρώμα στον αριστουργηματικό επιθανάτιο μονόλογο, όταν χαιρετά φύση και πατρίδα:

κλειναί τ’ Ἀθῆναι, καὶ τὸ σύντροφον γένος.

ὦ φέγγος, ὦ γῆς ἱερὸν οἰκείας πέδον

Σαλαμῖνος, ὦ πατρῷον ἑστίας βάθρον.

Είναι παράξενο: Είδα μπροστά μου πολλές φορές, μέσα από την τρυπημένη διάφανη σκιά του, ζωντανό σχηματισμένο τον Αίαντα ενώπιον του τραγικού αδιεξόδου του, ενώ έχανα τους άλλους ήρωες της τραγωδίας που έβλεπα ακέραιους τρισδιάστατους σε όλη την έκταση της σκηνής. 

Ο Δανέλλης, ο πλέον σύγχρονος ψαγμένος καλλιτέχνης του θεάτρου σκιών δικαιώνει για άλλη μια φορά όλους αυτούς τους νέους καραγκιοζοπαίχτες που τον θεωρούν δάσκαλό τους.

Η μουσική κινείται σε διάφορα είδη· δημιουργεί ατμόσφαιρα, ανατρέπει καταστάσεις ή ειρωνεύεται τα δρώμενα. Εδώ, γνωρίζουμε έναν ταλαντούχο νέο συνθέτη, που υπηρετεί την παράσταση με τη ζωντανή παρουσία του επί σκηνής, ένας μουσικός μιας ολόκληρης ορχήστρας. Ωστόσο, δεν χρειαζόταν η μουσική (φούγκα) του τέλους εφόσον οι ηθοποιοί είχαν ολοκληρώσει την αποστολή τους. Η παράσταση είχε λήξει, άρα η μουσική απλώς επιμήκυνε τον χρόνο στα καθίσματα.

Νομίζω ότι δεν συνέβαλαν στην αρτίωση της παράστασης τα κοστούμια του χορού (ναύτες από τη Σαλαμίνα) με τα T–shirt που έγραφαν  «Αίας Σαλαμίνα» ούτε και η εμφάνιση των αρχηγών  των Ελλήνων με στολές του ράγκμπυ. Η παραπομπή των ηρώων σε σύμβολα εξουσίας αμερικανογενή άμεσα αναγνωρίσιμα από τον σημερινό θεατή, και μάλιστα τόσο εξώφθαλμα –με τον ακόλουθο-οπαδό με την ελληνική σημαία στην πλάτη– μπορεί να προκαλούν θυμηδία στο κοινό ως καρικατούρες του ηγεμονικού πάθους, αλλά παραμένουν δύσχρηστα και εν τέλει ανενεργά στη θεατρική λειτουργικότητά τους. Το mix & match όπως η γιαπωνέζικη πόρτα της σκηνής του Αίαντα ή το ινδικό σάρι της Τέκμησσας με τα αθλητικά φανελάκια και την ελληνική στρατιωτική στολή του Τεύκρου δεν οδήγησαν σε αισθητική ενότητα. 

Υπήρχε μια αίσθηση ότι μπροστά μας έχουμε μια δεμένη ανθρώπινη ομάδα, αν και τα υλικά της παράστασης δεν ήταν πάντοτε και σε όλη τη διάρκειά της αρκούντως δεμένα και συναρμολογημένα, με αποτέλεσμα το ύφος κάπου να δημιουργεί μια σύγχυση. Σε αυτό πιστεύω ότι συνέβαλε –επειδή δεν ακούστηκε με σαφήνεια– η Αθηνά στην εισαγωγή, η οποία παρουσιάστηκε οριακά «ιπτάμενη» σε μια παρωδία θεολογείου, αποσπώντας την προσοχή με την όψη της παρά με το πληροφοριακό υλικό που μετέδιδε…

Παρόλες τις ενστάσεις οφείλω να ομολογήσω ότι ο λόγος πέρασε χάρις στην απόλυτα σημερινή μετάφραση της Νικολέτας Φριντζήλα που μας κοινώνησε έναν ποιητικό λόγο που μας αφορά.

 

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Μετάφραση: ΝΙΚΟΛΕΤΤΑ ΦΡΙΝΤΖΗΛΑ
Σκηνοθεσία: ΜΑΡΘΑ ΦΡΙΝΤΖΗΛΑ
Σκηνικά-Κοστούμια: ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΑΝΤΖΟΥΚΗΣ
Μουσική: ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΑΝΤΖΟΥΚΗΣ
Επιμέλεια κίνησης: ΚΙΚΗ ΜΠΑΚΑ
Φωτισμοί: ΜΕΛΙΝΑ ΜΑΣΧΑ
ΔΙΑΝΟΜΗ
Μενέλαος: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΓΑΡΤΖΙΔΗΣ, Αθηνά: ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΑΝΑΣΤΑΣΟΓΛΟΥ, Αίας: ΑΘΩΣ ΔΑΝΕΛΛΗΣ, Τέκμησσα: ΜΑΡΙΑ ΚΕΧΑΓΙΟΓΛΟΥ, Οδυσσέας: ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΑΤΑΚΗΣ, Αγγελιαφόρος: ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΑΤΑΚΗΣ, Ευρυσάκης: ΘΕΑΝΩ ΜΕΤΑΞΑ, Αγαμέμνων: ΤΑΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Τεύκρος: ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΡΙΝΤΖΗΛΑΣ
Χορός: ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΑΝΑΣΤΑΣΟΓΛΟΥ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΓΑΡΤΖΙΔΗΣ,ΘΕΑΝΩ ΜΕΤΑΞΑ, ΚΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ, ΡΕΒΕΚΚΑ ΤΣΙΛΙΓΚΑΡΙΔΟΥ, ΤΑΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΙΤΣΑΣ, ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΑΞΟΥΡΗ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΡΙΝΤΖΗΛΑΣ

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s