Το μάθημα των θρησκευτικών εξάντλησε τον ομολογιακό του χαρακτήρα

Παρακολουθώ, όσο μπορώ, τη συζήτηση για το μάθημα των θρησκευτικών με αφορμή την εγκύκλιο του αρμόδιου Υπουργείου, σχετικά με την προαιρετική παρακολούθηση των μαθητών. Από όσο αντιλαμβάνομαι το νέο στοιχείο που έχει προστεθεί είναι η διευκρίνηση ότι ενώ το μάθημα είναι υποχρεωτικό δεν χρειάζεται να δηλωθεί ο λόγος όταν ζητείται η απαλλαγή. Μάλιστα, στο πλαίσιο της συζήτησης στο διαδίκτυο, προσφέρεται η δήλωση (Νέα εγκύκλιος για την απαλλαγή από τα θρησκευτικά), προφανώς για ανθρώπους που δεν ξέρουν γραφή ή τέλος πάντων δεν έχουν υπολογιστή. Βέβαια, οι άνθρωποι του Υπουργείου ας προτείνουν κι ορισμένες λύσεις για τα παιδιά που δεν θα παρακολουθούν. Σε τι θα απασχοληθούν; Θα κάνουν γυμναστική ή θα τρέξουν στο αναγνωστήριο; Εάν υπάρχει, και λειτουργεί, ίσως. Θα τους ανατεθεί κάποια εργασία? Και ποιος θα είναι ο υπεύθυνος για τη φύλαξή τους εντός σχολείου; όχι πάντως εκείνα. Τα πράγμα χρειάζεται σκέψη.

Ενδεχομένως, το επόμενο βήμα να είναι να θεσμοθετηθεί το αντίθετο, δηλαδή ποιος θα παρακολουθήσει το μάθημα, άρα να χαρακτηριστούν τα θρησκευτικά ως επιλεγόμενο μάθημα.

Δεν έχει αλλάξει τίποτα από τον 19ο αιώνα

Μια τέτοια προοπτική έρχεται με ακρίβεια εφόσον το μάθημα έχει ομολογιακό χαρακτήρα. Δηλαδή, κατηχητικό. Όποιος είναι μέσα στα πράγματα γνωρίζει πολύ καλά ότι οι αλλαγές που έχουν συντελεστεί στα θρησκευτικά, από τόν 19ο αιώνα που θεσμοθετήθηκαν, έως το τέλος του 20ού, είναι πολύ λίγες, και καμιά από αυτές τις τροποποιήσεις δεν αμφισβητεί τον σκοπό: ηθική διάπλαση των εφήβων. Ένας στόχος που ανέλαβε η κρατική εκπαίδευση με την ευλογία (ή μήπως αδιαφορία?) των εκκλησιαστικών αρχών. Όταν ανεγείρονται στο κέντρο της πρωτεύουσας οι νεοκλασικοί ναοί της Αγίας Ειρήνης, του Αγίου Κωνσταντίνου και η Μητρόπολη, τότε οι ξένοι ετερόδοξοι βασιλείς εισέρχονται στὴν πίστη της καθ᾽ ημάς Ανατολής, ενώ γράφονται πυρετωδώς βιβλία κατηχητικής και ιερής ιστορίας για τα σχολεία.

Ἡ εισαγωγή του μαθήματος ακολουθεί τα ήθη μιας αστικής Ευρώπης. Χριστιανικής. Τότε κατασκευάζεται μέσα από το μάθημα που διδάσκει τον σεβασμό στη διαφορά στο όνομα της αγάπης, ένα ολόκληρο ιδεολογικό σύστημα για το διαφορετικό, το καλό και το κακό, το χριστιανικό, το αιρετικό ή και το αθεϊστικό. Μιλώ για αντιλήψεις που προϋπήρχαν, αλλά που τώρα μορφοποιούνται σε ύλη, κεφάλαια κι ενότητες, για να ενταχτούν στην ηθοπλαστική προοπτική της ελληνικής εκπαίδευσης. Η αγωγή ήταν το μέσο για την ηθικοποίηση του πολίτη και όχι η μύηση στο να σχετιστεί με τον θεό. Τα πάντα περνούσαν μέσα από τη νοητική διαδικασία, και τον υποχρεωτικό εκκλησιασμό της Κυριακής… Ο ευσεβισμός χτυπούσε την πόρτα της νεολληνικής κοινωνίας. Μια διαφοροποίηση επισημαίνεται τη δεκαετία του 1960 με την έμφαση στο εκκλησιαστικό γεγονός.

 Ο θεολόγος απομένει ένας χορευτής

Μοιάζει να γενικεύω, αλλά νομίζω ότι δεν απατώμαι. Με υπουργική απόφαση του 1998 (Γ2/2830) καθορίζεται ότι σκοπός (για το Γυμνάσιο) είναι «να ενημερωθούν οι μαθητές για την υφή του θρησκευτικού φαινομένου, να γνωρίζουν ιδιαίτερα τον Χριστιανισμό, κατ᾽ εξοχήν την Ορθοδοξία και να τοποθετηθούν ιδιαίτερα.»* Κάπου τίθεται ότι αυτά θα γίνουν και με ερεθίσματα κοινωνικοπολιτιστικά. Σίγουρα, υπάρχει μια αλλαγή στη διατύπωση, αλλά στην πράξη το μάθημα θεωρείται ότι διαπλάθει χαρακτήρες. Τελείως ξεχασμένο από την επίσημη Εκκλησία, αποκομμένο από την ενορία και άλλα ορθόδοξα συμφραζόμενα, ο θεολόγος απομένει ένας χορευτής που ανάλογα με τις ικανότητές του, κυρίως τη διάθεση, ή τις εμμονές του μάλλον αυτοσχεδιάζει παρά εκτελεί μια προσχεδιασμένη χορογραφία.

Στην ουσία, από τον 19ο αιώνα δεν άλλαξε η ταύτιση της θρησκείας με τον Χριστιανισμό, αδικώντας κατάφορα το εύρος της αναζήτησης του υπερβατικού σε μια εκδοχή δυτικού προτεσταντικού τύπου. Και το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο με τους αξιόλογους συμβούλους που διαθέτει έχει να κάνει πολλή δουλειά, όχι για να βγάλει το φίδι από την τρύπα, αλλά για να μπορέσει να θέσει τις προϋποθέσεις για έναν διάλογο που να αφορά το μέλλον του μαθήματος σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.

Τα θρησκευτικά θα μαλακώσουν την αγχωμένη ψυχή των νέων μας;

Ήδη, έχει προκληθεί ένας μικρός πανικός με την επιστράτευση της κινδυνολογίας και της καταστροφολογίας του έθνους. Συνήθως αυτές οι φωνές αντιμετωπίζουν το μάθημα ως στυλοβάτη μηχανισμών παλαιοτέρων εποχών. Σήμερα, τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Και δεν είναι αίτιο μόνο η αλλαγή της σύνθεσης των τάξεων με τα ανερχόμενα ποσοστά αλλοδαπών ετεροδόξων. Ή και αδιαφόρων, αφού οι γονείς τους δεν τα εξαναγκάζουν να μετέχουν σε μια μορφωτική διαδικασία που αφορά ζητήματα συνείδησης. Το μάθημα των θρησκευτικών εξάντλησε τον ομολογιακό του χαρακτήρα. Και, γενικά, παρά τις φωτεινές εξαιρέσεις διδασκόντων, δείχνει να μην ωφελεί πουθενά… Κι ας συμφιλιωθούν οι ενδιαφερόμενοι με αυτή την είδηση. Χωρίς κραυγές και μισαλλοδοξίες.

Και ακριβώς αυτό το στοιχείο χρειάζεται να λάβουν υπόψη τους όσοι εμπλέκονται στο ζήτημα. Η εποχή μας δεν επιβάλλει αυθεντίες παντοίου είδους και ούτε το μάθημα μπορεί να είναι η πανάκεια, όπως έχει υποστηριχτεί: «σέ μία ἐποχή διαφθορᾶς καί σκανδάλων μόνο ἕνα μάθημα Θρησκευτικῶν βασισμένο στήν Ὀρθόδοξη Χριστιανική Πίστη μπορεῖ νά δώσει πρότυπα ἀλληλεγγύης, αὐτοθυσίας, ἀνθρωπισμοῦ καί ὑπερβάσεως τοῦ ἀτομισμοῦ. Ἡ διδασκαλία τοῦ Εὐαγγελίου καί τῶν Πατέρων, τό μαρτύριο καί ἡ μαρτυρία τῶν Ἁγίων, ἠ ἐθνική καί παιδευτική προσφορά τοῦ Πατροκοσμᾶ, εἶναι ἀπαραίτητα διδάγματα γιά νά μαλακώσει ἡ ἀγχωμένη ψυχή τῶν νέων μας.» (Κωνσταντίνος Χολέβας, Μύθοι καί ἀλήθειες για τό μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν)

Αυτὀ το «μόνο» μου κάνει εγωιστικό. Τις πνευματικές αξίες, δηλαδή, που ξεπερνούν έναν περιοριστικό υλισμό, μπορούν να προβάλλουν πολλά μαθήματα. Ακόμα και τα μαθηματικά. Όσο βασίζεται κανείς σε αυτό το μεσσιανικό κίνητρου υπερικτιμώντας τις δυνάμεις του και συγχέοντας τον ρόλο του ως δασκάλου, δεν θα αργήσει γρήγορα να απογοητευθεί ή να οδηγηθεί σε αντιπαιδαγωγικές μεθοδεύσεις. Δεν κινδυνεύει η Εκκλησία από την κατάργηση ενός μαθήματος. Ούτε το έθνος που τράβηξε τα πάνδεινα…

Το μάθημα κρύβει δυναμική

Πιστεύω ότι το μάθημα εξυπηρετεί τα σύγχρονα αιτήματα μιας αγωγής που δεν βασίζεται στην υπεράσπιση και επιβολή μιας αποκλειστικά θρησκευτικής ομολογίας, αλλά και ούτε μιας ιδεολογίας εφόσον γίνουν αποδεκτά τα παρακάτω:

  1. Η θρησκεία αναφέρεται σε κάτι μοναδικό, ιδιαίτερο και πανθρώπινο: την εμπειρία με το άγιο
  2. Η εμπειρία αυτή έχει υπαρξιακό περιεχόμενο που υπερβαίνει τη λογική
  3. Το θρησκευτικό βίωμα συνιστά βασικό στοιχείο ταυτότητας μιας κοινότητας
  4. Άρα επηρεάζει τον τρόπο ζωής στην κοινωνική καθημερινότητα σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο
  5. Το θρησκευτικό φαινόμενο δημιουργεί πολιτισμό, αφού μέσα από την τέχνη βρέθηκαν οι τρόποι για να αποτυπωθούν πραγματικότητες που ἦταν αδύνατον να εκφραστούν αλλιώς.
  6. Ένα μάθημα για το βίωμα με το υπερβατικό δεν μπορεί να υπερασπίζεται σχήματα του κόσμου τούτου, εθνικισμούς μεγαλοϊδεατισμούς, φατριασμούς ή αποκλεισμούς συνανθρώπων μας, δηλαδή προσωπικά συμφέροντα και θεωρητικές κατασκευές ούτε μπορεί να παρουσιάζει μια δυτικοευρωπαϊκή αντίληψη περί θρησκείας.

 

Προσωπικά, πιστεύω ότι τα προηγούμενα, που θα μπορούσα να αυξήσω σε αριθμό και σε ποιότητα, εάν προσφέρουν κάποιο νόημα για τη μύηση των μαθητών, θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στην εκπαιδευτική πράξη, σε ένα μάθημα που θα ήθελα να είναι υποχρεωτικό και χωρίς καμιά εξαίρεση.

Από την άλλη πλευρά, εάν πραγματικά υπάρχει κάπου Εκκλησία, δηλαδή κοινότητα που νοιάζεται ουσιαστικά για τα μέλη της θα ενδιαφερθεί για να τα εκπαιδεύσει πώς να ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ, δηλαδή, να ζήσουν, ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΩΣ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ, και όχι θεατές της ζωής που περνά και χάνεται…

Σκέψεις γράφω. Δεν έχω να προτείνω και πολλά. Ίσως, γιατί πιστεύω ότι πέρα από νομικά πλαίσια και τις συνθήκες ο χορευτής που λέγαμε παραπάνω μπορεί να παρασύρει το κοινό του και να το κάνει πρωταγωνιστή. Όχι κομπάρσο.

 

*Τα στοιχεία προέρχονται από τό άρθρο του Εμμανουήλ Περσελή, «Το μάθημα των θρησκευτικών στη Μέση Εκπαίδευση», στον τόμο Κατήχηση και Παιδεία. Μελετήματα Χριστιανικής Θρησκευτικής Αγωγής, Γρηγόρης, Αθήνα 2005, σσ. 157-173.
Advertisements

5 thoughts on “Το μάθημα των θρησκευτικών εξάντλησε τον ομολογιακό του χαρακτήρα

  1. ΤΣΟΥΚΝΙΔΑ

    ο γεγονός ότι δνε βρέθηκε κανείς να σχολιάσει το εξαίρετο κείμενό σου, μαρτυρά και το ενδιαφέρον της κοινωνίας (εκτός από συγκεκριμένες “σέκτες”) για το θέμα..
    Δυστυχώς, ο καιρός μας προσπερνάει…

  2. ardalion Post author

    Σε ευχαριστώ για τον καλό σου λόγο. Πιστεύω ότι τα κείμενα δεν χάνουν την αξία τους, και πέρα από την επικαιρικότητα, οι αναγνώστες επανέρχονται. Ίσως είναι καλύτερα να κρατάει κανείς τις σκέψεις που του γεννά η ανάγνωση για τον εαυτό του και να μην τις πληκτρολογεί στο μόνιτορ, παρά να εκθέτει την αμετροέπειά του και τον πανικό του…

    Tι εννοείς ως «συγκεκριμένες σέκτες»;

    OMOPΦO KAI ΔPOΣEPO ΦΘINOΠΩPO!

  3. ΤΣΟΥΚΝΙΔΑ

    εννοώ τους ελληνορθόδοξους..
    τους αθεοδογματικούς κλπ κλπ
    για τους υπολοίπους αν θα παίξει ρόλο, θα είναι, αν είναι χρησιμότερο να έχουν τα παιδιά τους λιγότερο διάβασμα το καλοκαίρι στα γραπτά, ή να έχουν ένα μάθημα που θα αβαντάρει τον μέσο όρο της βαθμολογίας…
    Αυτό με την αμετροέπεια και τον πανικό, πιστεύω να μην είναι για μένα..που κάνω και τον σχολιαστή ενίοτε.

    Θα ήθελα να ήταν δρσερό το φθινόπωρο, όμορφο και ήρεμο, αλλά δεν μπορώ.
    Ξέρεις τι είναι να χάνεις την εργασία σου. Μια εργασία όχι απλά απασχόλησης, αλλά έναν χώρο νοήματος;

  4. ardalion Post author

    Nα σχολιάζεις ελεύθερα και ειλικρινά, και κυρίως ζωντανά. Δεν αναφερόμουν διόλου σε σένα. Mιλούσα γενικά εκτιμώντας συζητήσεις που είναι έκφραση απωθημένων παρά διάλογος επί της ουσίας των πραγμάτων. Kαι τις βαριέμαι αυτές τις κουβέντες.

    Λυπάμαι ειλικρινά για τη δουλειά. Aπό προσωπική πείρα γνωρίζω ότι μια ανατροπή δεν έχει πάντα αρνητικά. Mιλώντας μακροπρόθεσμα ματαιώσεις που με πίκραναν ανατράπηκαν με τη σειρά τους από νέες καταστάσεις, πολύ δημιουργικότερες από τις προηγούμενες. Ξέρεις, σα να υπάρχει μια οικονομία… Έχε τα μάτια σου ανοιχτά…

  5. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΕΒΕΤΖΙΔΗΣ

    Η Ομάδα Μεταπτυχιακών Φοιτητών Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ , κατέληξε σε κέιμενο Υπομνήματος προς το ΥΠΕΠΘ και συγκεντρώθηκαν υπογραφές για την δυσμενή αντιμετώπιση της Θεολογίας και του θεολογικού κλάδου στην Ελλάδα σήμερα.
    Για πληροφορίες – επικοινωνία: adevetzi@past.auth.gr

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s