«Πανδαιμόνιο» του Kώστα Aκρίβου : Η βεβήλωση του Αγίου Όρους και το φιλί του αγγέλου

Ο ταρσανάς της Μονής Σταυρονικήτα είναι το σημείο της πρόσβασης

Στον ταρσανά της Μονής Σταυρονικήτα ο ιερομόναχος Νήφωνας ασφάλιζε την ΟΔΗΓΗΤΡΑ, τη βάρκα του που είχε κληρονομήσει από τον πρώτο του γέροντα, τον Καυσοκαλυβίτη Αβιμέλεχ. Ο ταρσανάς ενώνει το μέσα και το έξω, τον κόσμο με το μοναστήρι.

Πάνω στο πλοίο, επιστρέφοντας από Σαντορίνη, ολοκλήρωσα την ανάγνωση του μυθιστορήματος Πανδαιμόνιο (μεταίχμιο, Αθήνα 2007) που φέρνει στο επίκεντρο την ιστορία του Νήφωνα, ενός αγιορείτη μοναχού που τάραξε το κοινόβιο της Σταυρονικήτα. Επειδή το βιβλίο έχει αγωνία, αστυνομικό ενδιαφέρον και ανατροπές στην εξέλιξή του, δεν θα μιλήσω για την υπόθεση, παρά μόνο θα σχολιάσω ορισμένα σημεία και θα αντιγράψω δυο σειρές από το οπισθόφυλλο: «Στις 16 Απριλίου 2004 σ᾽ ένα κελί στο Άγιον Όρος οι μοναχοί ανακαλύπτουν ένα πτώμα. Αν σκεφτεί κανείς πως το μέρος αυτό για πάνω από χίλια χρόνια δεν το έχει πατήσει όχι πόδι γυναίκας αλλά ούτε ζώο γένους θηλυκού, τότε γίνεται φανερό τί σάλο θα προκαλέσει η είδηση ότι το πτώμα ανήκει σε μια κοπέλα».

Ερωτικό σκάνδαλο στη Μονή Σταυρονικήτα

Θέμα πιασάρικο, επίκαιρο, που πουλάει, μάλιστα, με όλη τη συζήτηση περί αβάτου. Είναι γνωστό, ακόμη, ότι τα σαρκικά, οι πειρασμοί, η περιπτωσιολογία τους και η σχολαστική αντιμετώπισή τους είναι από τα βασικά θέματα του Πηδαλίου της νοητής νηός, σχολιασμένα από τον Νικόδημο τον Αγιορείτη, όπου κυριαρχεί το άγχος για τη σεξουαλική παρεκτροπή… Ποιος δεν ενδιαφέρεται για ένα ερωτικό σκάνδαλο που κρύβεται καλά πίσω από τους καστρότοιχους ενός μοναστηριού και φτάνει η στιγμή να αποκαλυφθεί; Πρόκειται λοιπόν για μια ιστορία έρωτα; Ναί. Από μια άποψη. Που φέρνει τα πάνω κάτω όταν αποκαλύπτεται, μάλιστα το γυναικείο πτώμα, και εμπλέκονται αστυνομία, πνευματικοί, ο διοικητής, ακόμα και ο πατριάρχης, την ίδια στιγμή που οι γέροντες μοναχοί πιστεύουν ότι ήρθε το τέλος του κόσμου, και η εκπλήρωση της Αποκάλυψης… Η αλήθεια βρίσκεται αλλού: σε ένα δυσανάγνωστο χειρόγραφο που κρύβει μια απίστευτη προφητεία για το μέλλον του ελληνισμού…

Ο Ακρίβος δεν υπερασπίζεται θέσεις και ιδέες, όπως φαίνεται ξεκάθαρα στην περίπτωση του Βασίλη Αλεξάκη με το βιβλίο του μ.Χ., με το οποίο ασχολήθηκα στην ανάρτηση μ.Χ. Η πορεία του Βασίλη Αλεξάκη στην Ορθοδοξία και το Άγιον Όρος. Αντίθετα, ο συγγραφέας, μάλλον, προσπαθεί να κατανοήσει το σήμερα χωρίς να καταφεύγει σε έτοιμα στερεότυπα. Τον ενδιαφέρει να φωτίσει σχέσεις, φοβίες, μυστικές δυνάμεις, καταπιεσμένα ένστικτα, κίνητρα, προκαταλήψεις και φιλοδοξίες, κομμάτια και όψεις της ανθρώπινης αδυναμίας και της ανθρώπινης, πάλι, δύναμης, σε ένα περιβάλλον, όπου ανθίζει για αιώνες η πίστη και δρα ελεύθερα το θείο. Και παρεμβαίνει, ακόμη και σήμερα με τους αγγέλους, για να προστατευθεί η ανθρώπινη ζωή!

Επιπλέον, δεν λείπει και η κριτική ματιά σε ηγετικές μορφές του αγιορείτικου μοναχισμού μετά τη μεταπολίτευση, όπως στην ειρωνική σκιαγράφηση  του ηγούμενου του μοναστηριού, που ενδιαφέρεται, πρωτίστως, να χαρίσει στο μοναστήρι την παλιά του δόξα εκταμιεύοντας χρήματα της ΕΟΚ. Ή τον στιγματισμό συμπεριφορών ευσεβών που έτρεχαν στον π. Παΐσιο για να γιατρέψει τα παιδιά τους από καρκίνο, και πικραίνονταν όταν συνειδητοποιούσαν ότι δεν ήταν ο καλός γέροντας κάποιος θαυματοποιός… Και κάπου εκεί βρίσκουν τη θέση τους υπαινιγμοί για σωματικές αυτοτιμωρίες (σ. 99-102).

 

Επιτάφιος από την Παναγία της Επισκοπής στη Σαντορίνη.

Πολλοί μοναχοί εγκατέλειψαν τις πόλεις και την επαγγελματική τους καριέρα για να διακονήσουν την Παναγία στο Άγιον Όρος. Ο ηγούμενος στο «Πανδαιμόνιο» για να κερδίσει την ψυχή του έφτασε στον Άθωνα αφού σταμάτησε τη λαμπρή του επιστημονική πορεία στην Αμερική. Στην εικόνα: Επιτάφιος της Παναγίας από την Επισκοπή στη Σαντορίνη.

Ουσιαστικά, στο βιβλίο διαγράφονται τρεις τουλάχιστον γενιές μοναχών: εκείνοι που γαλουχήθηκαν με τις μνήμες της εθνικής περηφάνειας ζουν στον Άθωνα πειθαρχημένοι στο ασκητικό τους πρόγραμμα, εκείνοι που εγκατέλειψαν καριέρες και κόσμο για να ακουμπήσουν στα πόδια της Παναγίας πτυχία και διπλώματα και εργάζονται με όραμα, πέραν των άλλων προτεραιοτήτων τους, να παραδώσουν στους επόμενους κτίσματα ανακαινισμένα, και οι ακόμα νεώτεροι που είναι γόνοι μιας εποχής με εύθραστες βεβαιότητες και που ακροβατούν μεταξύ κόσμου και ερήμου. 

 

Παιχνίδια του μυαλού και παγίδες του σατανά 

Στο Βατοπέδι, ανεβαίνοντας στη βιβλιοθήκη, ένας φίλος μου είχε πει ότι η αρχιτεκτονική του συγκεκριμένου πύργου που φύλασσε τα σπάνια χειρόγραφα έδωσε στον Ουμπέρτο Έκο το μοντέλο για τη βιβλιοθήκη στο Όνομα του Ρόδου. Δεν ξέρω πόσο είναι αληθινή η πληροφορία, ωστόσο είμαι βέβαιος ότι η ζωή στον Άθωνα προσφέρει πάρα πολύ υλικό για μυθοπλασία, και εδώ, έχουμε μια πολύ ικανοποιητική αξιοποίηση της μοναστικής ατμόσφαιρας: από τη γεωγραφία της χερσονήσου, τα μονοπάτια, τους ταρσανάδες, τη λατρεία, και τους θρύλους έως τον μοναχικό αγώνα ανθρώπων που αφιερώθηκαν στην προσευχή και τα δάκρυα.

Υπάρχει ένας διάχυτος ανθρωπισμός στο βιβλίο και αυτό προσγράφεται θετικά στην προσπάθεια του Ακρίβου να κάνει κοινωνούς ανθρώπους που αγνοούν το Όρος ή το γνωρίζουν παραμορφωμένο ή ακόμη μονοδιάστατο από δεύτερο ή και τρίτο χέρι, χωρίς προσωπική γνώση. Τα λέω αυτά γιατί είναι φοβερά δύσκολο να μεταφέρεις εμπειρίες στον γραπτό λόγο (εξαιρείται η ποίηση), ιδίως εκείνες που αναφέρονται στην παλαίστρα των μοναχών… στη συντριβή ψυχής, στον αγώνα με αόρατες δυνάμεις που κυριεύουν το νου, παίρνουν σχήμα, κίνηση και φως στη φαντασία, μειώνοντας αντιστάσεις, εξουδετερώνοντας άμυνες, για να ανοιχθεί η αυλαία των ματιών και να αποκαλυφθεί ένας κόσμος που συμπεριλαμβάνεται σε ένα πλάσμα από σάρκα και αίμα. Και μετά υγρές από τα δάκρυα μετάνοιες στο πάτωμα, ενοχές και το φάσμα των τιμωριών της κόλασης με τα βασανιστήρια των αμαρτωλών σωμάτων…  Παιχνίδια του μυαλού, παγίδες του σατανά ή απλά ανθρώπινες ανάγκες, αλλά απαγορευμένες για έναν μοναχό, που όμως επανέρχονται και ζητούν ικανοποίηση και ούτε ξεπερνιούνται εύκολα με προσευχή και νηστεία;

Και ο συγγραφέας στο Πανδαιμόνιο δείχνει να σέβεται τις προσωπικές ιστορίες το παρελθόν και το παρόν του κάθε ήρωά του. Αυτό πιστεύω ότι είναι και η μεγάλη αρετή του μυθιστορήματος: δεν προσπαθεί να πείσει για κάτι θεωρητικό ούτε έχει το βλέμμα στραμμένο σε μια, ας μου επιτραπεί, «ορθόδοξη» θεώρηση, αλλά η τέχνη του λόγου του μας μυεί στην πραγματικότητα της ζωής των προσώπων του με τρόπο που σε ορισμένα σημεία θυμίζει Παπαδιαμάντη. Ο Ακρίβος δείχνει να έχει αφομοιώσει καλά τα διαβάσματά του, τις αφηγήσεις άλλων, και επεξεργάζεται αυτοψίες σε χώρους, μονοπάτια και καλντερίμια, ταρσανάδες και κελιά μοναχών για να πλαστουργήσει μια σκηνογραφία ομιλούσα, κυρίως πολύχρωμη και μυρίπνοος θυμιαμάτων.

Αμαρτία χωρίς τύψεις

Σε αυτό το φόντο ο Νήφωνας, ο αγγελοφιλημένος (όπως έλεγε η μάνα του για το σημάδι κάτω από τη μασχάλη του), θα αισθανθεί να σκιρτά. Στις πρώτες σελίδες μου δόθηκε η εντύπωση ότι θα ακολουθήσει ένα συναξάρι, όπου ο μοναχός για να σώσει τον συνάνθρωπό του φαίνεται να ενδίδει στους πειρασμούς, και να συμπεριφέρεται ως ένας διά Χριστόν σαλός. Σύντομα όμως διαψεύστηκα, και θα απογοητευτεί και εκείνος που θα αναζητήσει ωραιοποιημένες διηγήσεις παρμένες από γεροντικά. Εδώ, ο Νήφωνας όταν γνωρίσει τη Δόμνα θα βιώσει ότι δεν κάνει κακό σε κανέναν: «άκουσε ένα ‘κρακ᾽ μέσα του. Ένιωθε σα να μη ντρεπόταν πια, σαν οι φόβοι του να έσπασαν και να χάθηκαν». Εκλογικεύει όταν σκέφτεται ότι κάνει μια αμαρτία που δεν βλάπτει τον άλλον ή μήπως συνειδητοποιεί μια αλήθεια που δεν μπορούσε να αντιληφθεί όσο καιρό ήταν εσώκλειστος, δέκα χρόνια πια στο Όρος; «δεν είχε προξενήσει θλίψη, δεν είχε αναγκάσει κανέναν να πονέσει.» Το σκάνδαλο βέβαια συνίσταται στην απελεύθερωση του Νήφωνα: «Ποια είναι η αμαρτία που έχω κάνει Κύριε; … Δεν νιώθω να έχω αμαρτήσει…». Ένοιωθε το λάθος και την αστοχία του, αλλά χωρίς ενοχή και συντριβή… Είχε νιώσει κάτι πρωτόγνωρο. Έπεσε, αλλά σηκώθηκε γιατί αγάπησε.

Το Όρος με μυστήριο αλλά χωρίς παρωπίδες

Σπεύδω να δηλώσω ότι δεν βρήκε το Άγιον Όρος στον Ακρίβο τον αυθεντικό εκφραστή του. Εξάλλου τι σημαίνει αυθεντικότητα στις μέρες μας; Και μάλιστα για τη μοναστική πολιτεία του Άθωνα; Πιστεύω ότι πέρα από τα ευπώλητα περί γερόντων ψυχοφελή βιβλιάρια το Όρος θα παραμένει απρόσιτο σε αντικειμενικές μετρήσεις, περιγραφές ή απεικονίσεις γιατί η αλήθεια του κατοικεί σε προσωπικές συναντήσεις, συχνά απροσχεδίαστες, σε μυστικούς ψιθύρους και μουσικές που ταξιδεύουν από τις καμινάδες των κελιών και των καθολικών… Οφείλω όμως να πω ότι ο συγγραφέας είναι πειστικός και οι ήρωές του αληθινοί. Ο Ακρίβος ανοίγει και δείχνει έναν δρόμο να δεις το Όρος με μυστήριο, αλλά χωρίς παρωπίδες αλλά και δίχως εξιδανικεύσεις.

Από τη μια πλευρά στην αφήγηση έχουμε την περιγραφή ενός πλαισίου ζωής με διαφορετικά πρόσωπα και διαφορετικές νοοτροπίες που συνδέονται με δεσμούς αμοιβαίας εξάρτησης σε ένα δίκτυο όπου δεσπόζει η αίσθηση του λάθους και η αναμέτρηση με τον πειρασμό.  Η συμμετοχή της φύσης και των καιρικών φαινομένων προσθέτουν μια σαιξπηρική διάσταση στα δρώμενα, ενώ χάρις στα καιρικά φαινόμενα φτάνουμε στην δραματική τροπή της ιστορίας, όπου είναι αντίθετη με τη θέληση των πρωταγωνιστών.

Ο Νήφωνας και η Δόμνα έχουν πολλά κοινά: Είναι ψαράδες, έχουν για δεύτερο σπίτι τη βάρκα τους, ζουν απομονωμένοι από τον έξω κόσμο, και οι δύο είναι ορφανοί: η Δόμνα είναι υιοθετημένη και αναζητά πατέρα, αφού η θετή μάνα της δεν την αγάπησε ποτέ, ο Νήφωνας καταθέτει την ψυχή του στον αυστηρό γέροντα Γεδεών, αλλά όταν χρειαστεί τη βοήθειά του δεν θα του φερθεί μόνο σαν αποπαίδι, αλλά και θα αποδειχθεί ότι ο περιλάλητος πνευματικός ήταν τόσο τυφλωμένος από τις ιδεοληψίες και τον φανατισμό του, ώστε δεν μπόρεσε να μαλακώσει στον πόνο ούτε να αγαπήσει ουσιαστικά.

Ο βασικός φόβος που διατρέχει όλη τη διήγηση είναι πώς δεν θα μάθουν οι άλλοι, οι έξω, το φοβερό μυστικό που κρύβει ο Νήφωνας και η Δόμνα. Είναι βέβαιο από τον ηγούμενο έως τον πνευματικό Γεδεών ότι ο Νήφωνας είναι πλανημένος, έχει δείξει αντιχριστιανική διαγωγή, και έχει παρανομήσει: καταπάτησε τον όρκο του της παρθενίας, παραβίασε το άβατο με την περίθαλψη μιας γυναίκας και είναι και κατηγορούμενος για φόνο! Αυτή η έμφαση στο νομικιστικό πνεύμα, στην τυπολατρεία και η αίσθηση απουσίας της οικονομίας αφήνουν μια πίκρα στην ανάγνωση για να δικαιωθεί ο Νήφωνας, ως η πιο ενδιαφέρουσα παλλόμενη ιδιοσυγκρασία -σε αντίθεση με τους μονοκόμματους άλλους ήρωες- ο οποίος μέσα στην τραγωδία του φέρεται περισσότερο υπεύθυνα και ώριμα.

Τι δεν μου άρεσε

Το εξώφυλλο και ο τίτλος. Αλλά περισσότερο το τελευταίο τμήμα του βιβλίου: η απότομη προσγείωση για να δοθεί μια εξήγηση εγκυκλοπαιδικού τύπου που θα μπορούσε να προσφερθεί με μια μικρή σημείωση. Από τη σελ. 383 κ.εξ. ορισμένες επεξηγήσεις του Ακρίβου παραπέμπουν σε παλαιότερη τηλεοπτική σειρά, όπου οι θεατές εκαλούντο να ψηφίσουν για το φινάλε. Είναι τόσο δυνατή η εικόνα του τέλους, ώστε ο συγγραφικός ναρκισσισμός με το «Α και το Ω» να μοιάζει περιττός και να χαλάει την επίγευση της τελικής σκηνής.

Επιπλέον δεν νομίζω ότι προσθέτει κύρος η μνημόνευση του Συμεών του ποιητή ή κάτι άλλο η Παναγία η Vodafonissa στο μυθιστόρημα.

Advertisements

10 thoughts on “«Πανδαιμόνιο» του Kώστα Aκρίβου : Η βεβήλωση του Αγίου Όρους και το φιλί του αγγέλου

  1. ThodLak

    Ardalion το θέμα του μυθιστορήματος μου φαίνεται ενδιαφέρον καθώς όντως (χωρίς να το έχω διαβάσει) θίγει θέματα τα οποία εν πολλοίς αποτελούν ταμπού τόσο για τη μοναστική κοινότητα στο Όρος, όσο και για εμάς τους ίδιους που πίσω από την τρομερά εύκολη κριτική που συνέχεια κάνουμε για το Όρος, προσπαθούμε να κρύψουμε δικιές μας αδυναμίες και να μετατοπίσουμε το κέντρο βάρος, το σημείο ισορροπίας αν θέλεις διαφορετικά, της πραγματικότητας των γεγονότων στο σημείο που εμείς επιθυμούμε.
    Το βιβλίο λέγεται “Πανδαιμόνιο” και ο συγγραφέας Κώστας Ακριβός έτσι;

  2. ardalion Post author

    Ναί. Κώστας Ακρίβος, εκδόσεις Μεταίχμιο. Θά ήθελα πολύ να ακούσω τη γνώμη σου όταν το διαβάσεις. Θερμές ευχές για το Φθινόπωρο που έφτασε.

  3. ardalion Post author

    Eίχα ακούσει πριν μερικά χρόνια σαν ανέκδοτο ότι η προσωνυμία Παναγία η Παναφωνήτισσα, δόθηκε από αγιορείτες όταν εγκαταστάθηκαν στις Kαρυές οι κεραίες κινητής τηλεφωνίας. Tώρα, στο «Πανδαιμόνιο» ο Aκρίβος χρησιμοποιεί τη Vodafon(isssa). Aπό όσο θυμάμαι ο Aλεξάκης στο «μ.X.» αναφέρει την Panafon(itria).

  4. Anastasios

    Kαλό μήνα, καλή εκκλησιαστική / σχολική / ποδοσφαιρική χρονιά και καλό χειμώνα.
    Για το μήνα της συγκομιδής οι Άγγλοι λένε: «September blow soft, till the fruit’s in the loft».

  5. ardalion Post author

    Eυχαριστώ πολύ κι ανταποδίδω. ΘEPMEΣ EYXEΣ για σένα και τους Άγγλους. Πλούσιες συγκομιδές. Kαι γενναιοδωρία…

  6. ZiaPupa

    το διάβασα, το διάβασα! 🙂 και το συμβουλεύω ανεπιφύλακτα, πολύ καλή πλοκή και γραμμένο με μεγάλη ευαισθησία. Λεπτά και δύσκολα θέματα! Συμφωνώ με αυτό που λες ότι ο Ακρίβος δεν “υπερασπίζεται θέσεις και ιδέες” και αυτό μπορώ να πω ότι είναι ένας λόγος ακόμα που μου έκανε να εκτιμήσω το βιβλίο. Ο Ακρίβος αφήνει στον αναγνώστη την ελευθερία να σχηματίσει αυτόνομα μια ιδέα περί του άβατου και της κατάστασης των μονών. Το φινάλε ναι, μάλλον λίγο βιαστικό, αλλά όλα συνολικά έχουν ένα πολύ θετικό αποτέλεσμα, νομίζω.
    Μέσω του βιβλίου έκανα και μια ανακάλυψη: ότι πράγματι υπάρχουνε ακόμα άνθρωποι που θεωρούν… ή μάλλον που ΔΕΝ θεωρούν απίθανο να ανεμίζει και πάλι η ελληνική σημαία πάνω στην Κωνσταντινούπολη… και αυτό μου έκανε τρομερή εντύπωση… 🙂

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s