Η τρέλα του Ηρώδη

Επιστρέφω στον Ρωμανό τον Μελωδό, γιατί τα έχει πει όλα. Ή σχεδόν όλα. Στον Ρωμανό δεν ξεχωρίζω απλώς την ευφυία του καλλιτέχνη και τη λατρεία στο κάλλος, αλλά κάτι το οποίο στην ορθόδοξη παράδοση δεν το συναντούμε συχνά σε επίσημα λατρευτικά κείμενα. Ή εάν υπάρχει υποτιμάται και δεν αναδεικνύεται. Εννοώ, μια έμφαση στα συναισθήματα, και εκρήξεις συγκίνησης στα απλά και ανθρώπινα πράγματα. Κάτι που μας φέρνει πάρα πολύ κοντά στα πρὀσωπα των ιστοριών που διηγείται σαν ένας τροβαδούρος παρασύροντας το κοινό του σε ταυτίσεις και συμ-μετοχή στα δρώμενα.

Ο σεβασμός του Ελύτη («Pωμανός ο Mελωδός», Eν λευκώ, εκδ. Ίκαρος, Aθήνα 1993) επικυρώνει τη σημασία που είχε ο ποιητής από τη Συρία για τη γενιά του ᾽30:

Oι χρόνοι που ακολούθησαν μας έδωσαν ασφαλώς περισσότερο έμπειρους στο χειρισμό της γλώσσας υμνογράφους. Όμως αυτός, ο πρώτος, παραμένει μοναδικός· ο πλησιέστερος και προς τους αρχαίους και προς τους σύγχρονους ποιητές μας· ένας κρίκος ανοξείδωτος ανάμεσα σε δύο μεγάλες περιόδους ενός και του ίδιου πολιτισμού. Aυτός επέτυχε να διατηρήσει και ν’ ανανεώσει τους εκφραστικούς πυρήνες που πρέπουν στο ήθος του ελληνικού λόγου. Kαι αυτός θεμελίωσε αρχιτεκτονήματα που ο ἰδιος σχεδίασε πάνω στις ανάγκες της συγγραφικής του αποστολής. Tα δύο αυτά, επιστεγασμένα από την ηθική του προσωπικότητα, την αναπτυγμένη στο μάκρος μιας συνεπέστατης προς τις ιδέες του ζωής, είναι που του έδωσαν το δικαίωμα να πλαγιοϋπογράφει τις συνθέσεις του με την τόσο περήφανη, στο βάθος, ρήση: Tούτο του ταπεινού Pωμανού. 

Στέκομαι στον ύμνο του Ρωμανού που αφορά τον Ηρώδη τον «ωμότατο» σφαγέα και τον παραλογισμό του στο Κοντάκιον τῶν ἁγίων νηπίων, φέρον ἀκροστιχίδα τήνδε: τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ. Αν και έχει αμφισβητηθεί το γεγονός της βρεφοκτονίας ο Ηρώδης ο Α´ ή  Μέγας ( 73 π.Χ. – 4 μ.Χ) υπήρξε ένα τέρας αφού σκότωσε τη γυναίκα του Μαριάμνη και δύο παιδιά του. Πιστεύω ότι αυτή η ποιητική ανάγνωση της βιβλικής ιστορίας του από τον Ρωμανὀ είναι η καταρράκωση κάθε ανθρώπινης, εδώ πολιτικής εξουσίας: «το κράτος του Ηρώδη καθαιρείται». Ταυτόχρονα, δεν αγνοεί την ανθρώπινη πλευρά του και διεισδύει στον ψυχισμό του με λεπτές αναλύσεις. Κυρίως αντιλαμβάνεται τον παραλογισμό του. Ο Ηρώδης δεν ήταν στα καλά του, όταν αποφάσισε να φονευθούν τα μωρά: είχε μανιάσει και «ἐσκοτίσθη τὰς φρένας».

 

  ὥσπερ πῦρ ἐγένετο    καὶ βολίδας ἐξέπεμπεν    τῆς ὀργῆς τὰ ὁρμήματα,
  οὐ φλέγων ἐν ἀκάνθαις,    ἀλλὰ φονεύων βρέφη
    καὶ καταμολύνων    αἵμασι τὴν γῆν·
ἐσείσθη γὰρ τὸν νοῦν    καὶ ἐσκοτίσθη τὰς φρένας,
    οὐκ ἀπὸ μέθης,    ἀλλ’ ἀπὸ φθόνου· 

 

 

Ο Ηρώδης θερίζει ως σίτο τα άκακα βρ�φη.

Duccio di Buoninsegna, Η σφαγή των νηπίων, 1308-1311.

Έχει, λοιπόν ενδιαφέρον, ότι ο Ηρώδης αν και «θερίζει τὰ νήπια ὥσπερ σῖτον» είναι «ὀδυρόμενος» και παρουσιάζεται απογυμνωμένος από το μεγαλείο του με εικόνες που τονίζουν πόσο φοβισμένος είναι, πόσο νήπιο νιώθει, αλλά και ταραγμένος, τρέμει, πενθώντας από τη γέννηση ενός βρέφους. Διατάσσει το στράτευμα να σκοτώσει τα μικρά και οι στρατιώτες φοβούνται ότι θα γελοιοποιηθούν και αναρωτιούνται:

 

Ποῖος γὰρ τῶν ἀφρόνων    ἀνθρώπων οὐ γελάσει
    ὅτι κατὰ νηπίων    στρατευόμεθα; 

 

155905153_9e87521ce0_m

«Πατέρες ἔκλαιον υἱοὺς καὶ μητέρες σὺν αὐτοῖς», λέει ο Ρωμανός για τη σφαγή των νηπίων. Ο σημερινός Ηρώδης δεν κάνει διάκριση στο φύλο των άκακων παιδιών που δολοφονεί. (Πηγή: christopherhitchenswatch.blogspot.com)

 

Από την πλευρά εκείνων που ἐκλαψαν τα αθώα παιδιά (τόσο δυνατός θρήνος σαν βροντή που έπεσε στη γη) δεν είναι μόνο οι άνθρωποι αλλά συμπάσχει όλη η φύση κλαίγοντας:

 

 Ὁ ἦχος τῶν θρηνούντων    τοὺς νέους παῖδας
    ὡς βροντὴ ἐπὶ γῆς    κτύπον ἐποίει·
    βουνοὶ γὰρ καὶ φάραγγες    καὶ κοιλάδες τῶν ὀρῶν    ἀντηχοῦντες ὠλόλυζον·
  τὴν οἰμωγὴν ἐκείνην    ὥσπερ ἀφομοιοῦντες,
    συνέπασχον ἀλλήλοις    συγκοπτόμενοι. 

 

 

Είναι τόσο κακός ο Ηρώδης που δεν σκέπτεται ούτε τους γονείς των άκακων παιδιών:

 

Ὢ κακία, ὢ μανία    τοῦ βασιλέως.
    Ὢ ἀνοίκτιστος τρόπος,    ὅτι νηπίοις
    πόλεμον ἐξήγειρε,    καὶ τὸ γένος τὸ ἴδιον    οὐδὲ ὅλως ᾠκτείρησε.
  Τῶν τέκνων τῶν ἰδίων    οὐχ ὑπεμνήσθη τότε,
    οὐδ’ ὅτι μία φύσις    τοῖς πᾶσίν ἐστιν· 
οὐκ ᾤκτειρεν γονεῖς,    ἀλλ’ ὀργισθεὶς ἐμεθύσθη
    καὶ ἑαυτόν τε    πρῶτον ἠγνόει,    καὶ τότε πάντας    τοὺς ὁμοφύλους,
ἐπιδραμὼν τοῖς ἅπασιν    ὥσπερ θηρίον ἄγριον,
    ὅταν φεύγῃ τοὺς βάλλοντας    παγίδας καὶ διώκοντας.
 

Πατέρες ἔκλαιον υἱοὺς    καὶ μητέρες σὺν αὐτοῖς,    καὶ οὐδὲν τὸν ἀναιδῆ 
    ἔμελε περὶ αὐτῶν,    ἀλλ’ ἢ μόνον αὐτὸς    τοῦτο ἐφρόντιζε θρηνῶν

 

    ὅτι τὸ κράτος αὐτοῦ    καθαιρεῖται ταχύ.

 

 

Guido Reni, Η σφαγή των νηπίων, 1611 (λεπτομ�ρεια).

Guido Reni, Η σφαγή των νηπίων, 1611 (λεπτομέρεια).

Είναι απίστευτα ακριβής στις περιγραφές των σφαγών που προκαλούν φόβο και πόνο, όπως όταν τα παιδάκια που σφάζονται κρατούν στο στόμα με τα τρυφερά δόντια τους τις θηλές των μητέρων τους:
Μαχαίραις ἀνηλεῶς    ἀπεκτάνθησαν,
    ὡς ἐν σχήματι φόνου,    ἄμεμπτα βρέφη.
    Τὰ μὲν ἐκεντήθησαν    ἀπρεπῶς καὶ ἀπέψυξαν,    τὰ δὲ διεμερίσθησαν·
  ἄλλα κάρας ἐτμήθη,    τοὺς μασθοὺς τῶν μητέρων
    καθέλκοντα καὶ γάλα    ποτιζόμενα,
ὡς ἐκ τούτου λοιπὸν    ἐν τοῖς μασθοῖς κρεμασθῆναι
    τὰ τῶν νηπίων    σεπτὰ κρανία,    καὶ τὰς θηλὰς δὲ    κατασχεθῆναι
ἔνδον αὐτῶν τοῦ στόματος    τοῖς ὀδοῦσι τοῖς τρυφεροῖς.
 

Διπλαῖ τότε γέγοναν    ὀδύναι καὶ ἀφόρητοι
  ταῖς θηλαζούσαις γυναιξὶ    διασπωμέναις φυσικῶς    ὑπὸ παίδων διετῶν,
    στερουμέναις δὲ αὐτῶν,    ὡς φησὶν ὁ βασιλεύς·    διὰ τοῦτο καὶ θρηνεῖ
ὅτι τὸ κράτος αὐτοῦ    καθαιρεῖται ταχύ.

 

Τα αθώα μικρά.

Τὰ μὲν ἐκεντήθησαν ἀπρεπῶς καὶ ἀπέψυξαν, τὰ δὲ διεμερίσθησαν. (Πηγή: christopherhitchenswatch.blogspot.com)

Το μεγάλο μάθημα από την ποίηση του Ρωμανού είναι ότι ο Ιησούς-βρέφος δεν έχει καμιά απολύτως σχέση με τη γραφικότητα και τον ρομαντισμό που έχουμε τραφεί, που χαϊδεύει παιδικές μνήμες και γλυκερές φαντασιώσεις. Αντίθετα από τη στιγμή που έρχεται στον κόσμο συναντά εχθρότητα, μίσος και οργή. Είναι ο στόχος της πολιτικής εξουσίας που τρέμει μήπως χάσει τα ηνία της.
Κατά τον Ρωμανό ο Ηρώδης είναι άδικος και παράνομος. Ένας κτηνώδης φονιάς, ωστόσο που γίνεται παιδοκτόνος από φόβο, αλλά είναι συνάμα και αλαζόνας και κακός.
Πόσο επίκαιρο, ή μάλλον, πόσο πολύ διαχρονικό,  μου ακούγεται…
*Τα αποσπάσματα είναι από την κριτική έκδοση του ύμνου 15 της σειράς Sources chrétiennes: J. Grosdidier de Matons, Romanos le Mélode. Hymnes, Παρίσι 1964-1981.
Advertisements

One thought on “Η τρέλα του Ηρώδη

  1. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΣ

    Όπως ακριβώς το λές: Ο Ρωμανός τα έχει πει όλα ή σχεδόν όλα.
    Καθώς και ο Ελύτης στο περίφημο και ιδιαίτερα αγαπημένο σε μένα δοκίμιό του για τον Ρωμανό.
    Η αναγωγή στο σήμερα απόλυτα εύστοχη νομίζω.
    Σ’ ευχαριστούμε γι’ αυτή την ανάρτηση που μας φέρνει τον Ρωμανό τόσο κοντά. Εἰναι ανάγκη να επιστρέφουμε ξανά και ξανά σ’ αυτόν.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s