Μουσείο Ακρόπολης: Άρτια σκηνοθεσία της λεηλασίας των αρχαιοτήτων

Ένας κύκλος έκλεισε από τη μεταπολίτευση όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε ξεκινήσει το 1975 την πρωτοβουλία για αποκατάσταση των κλασικών μνημείων στον ιερό βράχο της Ακρόπολης. Στο νέο Μουσείο, τα μοναδικά ευρήματα της αρχαιότητας βρήκαν το σπίτι τους. Και στέκονται όρθια, αγέρωχα στον χρόνο να μας μιλούν.

Είχα δει τα εγκαίνια στην τηλεόραση και μάλλον είχα μείνει αμέτοχος σε όλες τις προσπάθειες συγκίνησης των εκφωνητών που σχολίαζαν την τελετή και το επανελάμβαναν το αίτημα για την επανένωση των γλυπτών. To νέο Μουσείο, σκέφτηκα, προσφέρεται για προβολή και εθνική περηφάνεια σε μια χώρα που ταλαιπωρείται από χίλια δύο προβλήματα, και με μια εγκληματικότητα που ανησυχεί και φοβίζει. Η επίσκεψη επί τόπου είναι άλλη εμπειρία. Πήγα, και θέλω να την περιγράψω.

Πού είναι η είσοδος;

Όπως έχω γράψει βγαίνοντας από το μετρό δεν βλέπεις την είσοδο του Μουσείου και δεν σε οδηγεί καμιά ένδειξη προς τα εκεί. Κανείς από τους αρμοδίους δεν σκέφθηκε τους επισκέπτες, Έλληνες και ξένους, που έχουν ανάγκη να κατευθυνθούν χωρίς ταλαιπωρία προς τον χώρο. Η μόνη πινακίδα που υπήρχε ήταν για το Μουσείο του Σπύρου Βασιλείου, που βρίσκεται λίγο πιο πάνω στη γειτονιά του, εκεί που ζούσε και ο Μποστ. Η μοναδική είσοδος βρίσκεται επί της Διονυσίου Αεροπαγίτου στο ύψος του χώρου του Διονυσιακού Θεάτρου. Άρα, από όποια έξοδο του μετρό βγούμε ανηφορίζουμε προς τα επάνω, και στρίβουμε αριστερά.

Εϊσοδος του Μουσείου Ακρόπολης από την οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου.

Εϊσοδος του Μουσείου Ακρόπολης από την οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Η πυλωτή προστατεύει την υπόγεια ανασκαφή, ενώ από επάνω λειτουργεί ως εξώστης του καφέ, στον πρώτο όροφο.

Το Μουσείο στη γειτονιά του Μακρυγιάννη

Σε σχέση με τη γειτονιά, αλλλά και το κτήριο του στρατοπέδου Μακρυγιάννη το Μουσείο που σχεδιάστηκε από τον ελβετό αρχιτέκτονα Μπερνάρ Τσουμί σε συνεργασία με τον Μιχάλη Φωτιάδη έχει μια κλίμακα που κυριαρχεί στον χώρο.

Μουσείο στου ΜακρυγιάννηΈχει σχολιαστεί, μάλιστα, αρνητικά ότι δεν σέβεται την περιοχή και δεν είναι φιλικό στο περιβάλλον. Πριν από λίγες μέρες δημοσιεύθηκε η κριτική του αρχιτέκτονα Jan Lepicovsky «Archinect Op-Ed: The Acropolis Museum; An Unhappy Fit» ο οποίος επιμένει στην ευθύνη που έχει ένα μουσείο προς την πόλη και το οποίο είναι κάτι πολύ περισσότερο από έναν εκθεσιακό χώρο για έργα τέχνης. Ακόμη σημειώνει:

αυτό που ανακάλυψα είναι ένα κτήριο που δείχνει μικρό σεβασμό για τον περιβάλλοντα χώρο στη διπλανή Πλάκα.

Και, μάλιστα λέει με μία δόση ειρωνείας:

ο πολεοδομικός σχεδιασμός έχει κοινά γνωρίσματα με ξένη πρεσβεία παρά με μοντέρνο μουσείο.

Ουσιαστικά, μέσα από την κριτική αναδύεται ότι το νέο Μουσείο είναι εσωστρεφές που δεν ανοίγεται στους γείτονες, άρα δεν εντάσσεται στον ιστό της πόλης. Αν μάλιστα σκεφτεί κανείς ότι ο προαύλιος χώρος που είναι πραγματικά πανέμορφος με τις ελιές είναι χρηστικός μόνο για το μάτι η κριτική του Lepicovsky για την έλλειψη ευαισθησίας ως προς το τοπίο, είναι καίρια. Η ασφάλεια αντί της φιλικότητας προς τον επισκέπτη προκρίθηκε, κατά τον σχολιαστή.

ΠΡΟΑΥΛΕΙΟΜάλιστα, παρατηρώντας την περίμετρο του τετραγώνου του Μουσείου, με το γκαζόν και τα δέντρα αντιλαμβάνεσαι ότι παίζουν τον ρόλο του να δώσουν αέρα στον όγκο του Μουσείου, παρά προορίζονται για χρήση από επισκέπτες ή περιπατητές. Η ασφάλεια, επιμένει, μπορεί να εναρμονιστεί με την ανάγκη της οικοδόμησης ενός χώρου φιλικού προς τον χρήστη του.

Στο κριτικό άρθρο απάντησε ο Τσουμί λέγοντας ότι το Μουσείο θα είναι πλήρως επισκέψιμο σε έναν χρόνο, η γειτονική περιοχή στο μεγαλύτερο μέρος της είναι πολυκατοικίες από το 1950 έως το 1970 και ότι ήδη ο πεζόδρομος μπροστά από την είσοδο λειτουργεί ήδη ως πλατεία. Για την μομφή των γιγαντιαίων διαστάσεων ο Τσουμί επικαλείται το μέγεθος του Παρθενώνα, και την ανάγκη για την ανάδειξη του γλυπτού διάκοσμου της ζωφόρου και αναρωτιέται: «θα έπρεπε ο Παρθενώνας να είναι μικρότερος;» Όσο για τις κολώνες τις υπερασπίζεται αφού έπρεπε να παραμείνει ανοιχτός ο χώρος και χρειάζονται για την αντισεισμικότητα του κτηρίου. Τέλος, προσθέτει ότι το νέο Μουσείο σχεδιάστηκε κατά τέτοιο τρόπο ώστε θα μπορούσαν να παραμείνουν και τα τριγύρω κτήρια, εφόσον υπήρχε τέτοιο αίτημα.

Μουσείο Ακρόπολης

Στα δικά μου μάτια, που δεν είμαι ειδικός, προβάλλει πολύ έντονα και απειλητικά η οξεία γωνία του πρώτου ορόφου που είναι ορατή από την πλευρά της εξόδου του μετρό. Κάπου είχα ακούσει ότι είναι κάτι νέο, έχει μνημειακό χαρακτήρα και ότι πρόκειται να το συνηθίσουμε. Δεν μου αρέσει το επιχείρημα της συνήθειας. Κάθε ασχήμια (βλ. πολυόροφα κτήρια στο κέντρο με μεγάλο συντελεστή κάλυψης, κεραίες κινητής τηλεφωνίας) άμα επιβληθεί θέλοντας και μη γίνεται ανεκτή. Να πω ξεκάθαρα ότι το Μουσείο εξωτερικά μου είναι αδιάφορο και διόλου γοητευτικό.  Δεν ξέρω εάν υπάρχει αρχιτεκτονικός τύπος Μουσείου… Πάντως, το συγκεκριμένο κτίσμα επιβάλλεται κραυγάζοντας σε όλη τη γειτονιά με το μέγεθός του.

Το εύρημα της ανάδειξης των αρχαιοτήτων που βρέθηκαν στη διάρκεια των ανασκαφών από τη δεκαετία του 1980 στο προαύλιο του στρατοπέδου Μακρυγιάννη, χρησιμοποιώντας κρύσταλλο ως δάπεδο, δείχνουν μια συνέχεια της οικήσεως της περιοχής που φθάνει τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Μετά… το μετά που φθάνει στο σήμερα είναι ένα θέμα που προφανώς δεν λύθηκε από τις προτάσεις που υποβλήθηκαν στον διαγωνισμό είτε δεν θεωρήθηκε μείζονος σημασίας στα κριτήρια και τις προδιαγραφές σχεδιασμού του Μουσείου. Πάντως αυτό το κομμάτι λειτουργεί ως διάκοσμος και χαλί παρά ως σημείο εξερεύνησης, εφόσον από όσο κατάλαβα δεν είναι προσβάσιμο στο κοινό. Είναι σε απόσταση και εσύ υποθέτεις… και φαντάζεσαι τι μπορεί να ήταν σε εκείνη τη θέση.

Η θέα από τον εξώστη του καφέ εμποδίζεται από τις δύο πολυκατοικίες που ορθώνονται. Μόνο στον τελευταίο όροφο του Μουσείου ο Παρθενώνας φαίνεται στο μεγαλείο του.

Η θέα από τον εξώστη του καφέ εμποδίζεται από τις δύο πολυκατοικίες που ορθώνονται. Μόνο στον τελευταίο όροφο του Μουσείου ο Παρθενώνας φαίνεται στο μεγαλείο του.

Ο εσωτερικός χώρος

Εάν κάποιος είναι χρήστης αμαξιδίου θα διανύσει μια αρκετά μεγάλη απόσταση για να φθάσει στην είσοδο. Ο πεζός δεν θα αργήσει να πλησιάσει το ταμείο, πληρώνοντας μόνο 1 ευρώ. Στο ισόγειο δεν υπάρχουν ιδιαίτερα πράγματα να δεις, εκτός από ένα πωλητήριο με παιδικά είδη. Μάλιστα ο Lepicovsky σχολιάζει απογοητευμένος και αυτόν τον χώρο επιμένοντας για την αισθητική πρεσβείας… Μετά τον έλεγχο ανηφορίζεις

κυριολεκτικά την αίθουσα των κλιτύων για να φθάσεις στον πρώτο όροφο. Στη διαδρομή με το πολύ μεγάλο πλάτος αριστερά και δεξιά είναι τοποθετημένα σε βιτρίνες αρχαία ευρήματα που ανακαλύφθηκαν στον χώρο κοντά στην Ακρόπολη, σε ιερά των πλαγιών και των σπηλαίων της. Είναι σημεία που μπορείς να σταθείς και να αρχίσεις να ταξιδεύεις στον αρχαίο χώρο γύρω από τον βράχο.

Κήπος αγαλμάτωνΟ πρώτος όροφος που φιλοξενεί τις συλλογές με τα αρχαϊκά γλυπτά είναι ένας τεράστιος λειμώνας με αγάλματα. Δεν με ενόχλησαν οι παχιές κολώνες του χώρου γιατί ήταν απολύτως ουδέτερες. Με απασχόλησε όμως η διάταξη των αγαλμάτων. Υπάρχει μια ελευθερία στο μάτι, αφού μπορείς να δεις όλη την αίθουσα και μετά να εστιάσεις εκεί που θες. Αναρωτιέμαι όμως τι βοήθεια μπορεί να πάρει κανείς που είναι τελείως αμύητος στην εποχή, πώς να κατευθυνθεί στα εκθέματα, και πώς να εκμεταλλευτεί με τον καλύτερο τρόπο τους θησαυρούς που έχει στη διάθεσή του.

Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν σκεφθεί κανείς ότι σε έναν τόσο μεγάλο ενιαίο χώρο, όταν συγκεντρωθούν πολλές ομάδες επισκεπτών με ξεναγούς ή και χωρίς ξεναγούς τι φασαρία και τι θόρυβος θα προκαλείται! Ήδη με πολύ λιγότερο κόσμο, την μέρα που πήγα με τον απίστευτο καύσωνα, πριν δύο βδομάδες, μία παρέα Βαλκανίων μιλούσε τόσο έντονα που αποσπούσε την προσοχή από τα εκθέματα.

Επιπλέον, μου έλειψε ένα νήμα που να με βοηθήσει να ξεναγηθώ. Μου έλειψε μια παιδαγωγική πρόταση που να με βοηθάει να αντιληφθώ τη σημασία των εκθεμάτων. Όχι γνωσιολογικά, αλλά να σχετιστώ μαζί τους. Δεν είναι όλοι οι επισκέπτες αρχαιολόγοι ή αρχαιογνώστες που έχουν προετοιμαστεί για το τι θα δουν από κοντά. Σίγουρα όμως οι επισκέπτες στο μεγάλυτερο ποσοστό τους είναι φιλομαθείς. Και πάρα πολλοί από αυτούς νέοι. Έλληνες και αλλοδαποί. Οι πάντες είναι έτοιμοι να δεχτούν ερεθίσματα που θα τους βοηθήσουν να διαβάσουν καλύτερα την ελληνική τέχνη, σήμερα.

Στον όροφο βρίσκονται ακόμη τα σχετικά γλυπτά με τα Προπύλαια, το Ναό της Αθηνάς Νίκης και το Ερεχθεἰο. Προς την πλευρά του Παρθενώνα υπάρχει και ένα τμήμα με ρωμαϊκά ευρήματα και εκθέματα της χριστιανικής Ακρόπολης. Νομίζω ότι είναι από τα πιο προβληματικά σημεία του Μουσείου. Χωρίς κάποιο κείμενο, με μια μακέτα χωρίς μια λεζάντα, που μόνο από την παρουσία των χριστιανικών ναών επάνω στον βράχο αντιλαμβάνεσαι ότι εδώ πρόκειται για την Ακρόπολη στα βυζαντινά χρόνια.

Συνομιλία με τον Παρθενώνα

Η επιτυχία όλης της κατασκευής βρίσκεται στον δεύτερο όροφο. Εδώ, στην ορθογώνια αίθουσα μπορεί κανείς να θαυμάσει το γλυπτικό πρόγραμμα του Παρθενώνα με όσα γλυπτά έχει στη διάθεσή του το Μουσείο και μέ όσα λείπουν και ζητούνται να επανενωθούν και να ενταχθούν στον συνολικό διάκοσμο του ναού. Το φως διαχέεται χωρίς εμπόδια στον χώρο φωτίζοντας μοναδικά τα έργα και εδώ δικαιώνεται η σύλληψη για τον διάλογο που οφείλει να έχει το Μουσείο με το μνημείο που είναι απέναντι, ορατό και σχεδόν ψηλαφητό.

Μουσείο-Ακρόπολη από ψηλάΓια μένα εδώ κρίνεται η επιτυχία του αρχιτέκτονα, η αίσθηση δηλαδή της εγγύτητας με το μνημείο που δεν μπορούσες να έχεις στο φυσικό του χώρο πάνω στο βράχο. Εδώ, όπου τα πάντα λούζονται από το ηλιακό φως ξεχνάς τον γιγαντισμό που σου εμφανίζει εξωτερικά το κτήριο και τις γκρίνιες για όσα ζητήματα εντοπίζονται σε λύσεις που θα μπορούσαν να είναι και αλλιώς. Εδώ, είναι το σημείο που μπορείς και να σχετισθείς με τα αρχαία αριστουργήματα και να βιώνεις σε πραγματικό χρόνο την παρουσία του Παρθενώνα που απέχει μόλις 300 μέτρα.

Μεταξύ πρώτου και δευτέρου ορόφου βρίσκεται το πωλητήριο, ένα καφέ με πολύ καλές τιμές, και ένας καταπληκτικός εξώστης με καθίσματα που βλέπει τον ιερό βράχο αν και υπάρχουν τα εμπόδια των πολυκατοικιών που δεν κατεδαφίστηκαν.

Συνεργασία με το Βρετανικό Μουσείο;

Μπορεί να έχεις έναν Βαν Γκονγκ στο Μετροπόλιταν και έναν στο Λούβρο αλλά τα μάρμαρα του Παρθενώνα είναι μία ιστορία, και δεν υπάρχει καλύτερο μέρος από την Ελλάδα, δηλώνει ο Τσουμί, αποδεικνύοντας ότι είναι πλέον πρεσβευτής για την επιστροφή των μαρμάρων. Και πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς; Οι δημοσιογράφοι που έγραψαν για το νέο Μουσείο στα μεγαλύτερα έντυπα της Ευρώπης αναγνωρίζουν το πλέον εμφανές στο κτίσμα του Τσουμί: την αξίωση της Ελλάδας για επιστροφή των μαρμάρων, για επανένωση, όπως κωδικά εκφράστηκε τη βραδιά των εγκαινίων από όσους επίσημους μίλησαν. Προσωπικά, δεν έχω καταλήξει εάν είμαι υπέρ της επιστροφής των μαρμάρων ή απλά είμαι αδιάφορος. Είναι σαφές όμως ότι το αρχιτεκτόνημα του Τσουμί εξυπηρετεί μια πολύ πειστική σκηνοθεσία της λεηλασίας με τα ολόλευκα αντίγραφα που λείπουν, εδραιώνοντας το επιχείρημα του επαναπατρισμού. Η μικρή Ελλάδα διαθέτει ένα μοντέρνο ευρωπαϊκό Μουσείο, άρα δικαιούται να έχει όσα της έχουν στερήσει οι κλέφτες της μνήμης, βλ. λόρδος Έλγιν.

Σκέπτομαι όμως ότι στο Βρετανικό Μουσείο τα μάρμαρα της Ακρόπολης είναι μια ζωντανή διαφήμιση της ελληνικής τέχνης και του αρχαίου πολιτισμού. Από την άλλη πλευρά δεν στερείται λογικής η σκέψη ότι το αίτημα της επιστροφής συνιστά μάταιες διεκδικήσεις και πείσματα που εξυπηρετούν εσωτερική κατανάλωση στην ανυπαρξία άλλων προτάσεων, και άλλου περιεχομένου στην πολιτική ζωή του τόπου. Αναρωτιέμαι λοιπόν ότι πέρα από αιτήματα που αναζητούν μια επιστημονική τεκμηρίωση (και την διαθέτουν με το ακαταμάχητο επιχείρημα της ολότητας του μνημείου) και προσφέρονται για πολιτική εκμετάλλευση, μήπως υπάρχει μια τρίτη λύση: η από κοινού με το Βρετανικό Μουσείο διοργάνωση προγραμμάτων με σκοπό την ανάδειξη ενός πνευματικού συμβόλου που είναι η βάση για το νεωτερικό μας κόσμο.

Όταν ο νέος, μαθητής επισκέπτης αισθάνεται ότι ο κόσμος και πολιτισμός που δημιούργησε τον Παρθενώνα τον αφορά ως άνθρωπο -και δεν είναι σελίδες ενός βιβλίου ιστορίας για εξετάσεις- τότε το Μουσείο αποκτά παιδαγωγικό και πνευματικό προορισμό. Όλα τα άλλα, όσα χειραγωγούν τον πολιτισμό για κατανάλωση, φοβάμαι ότι είναι μικροπολιτική και παιχνίδια στην κομματική σκακιέρα.

Φεύγοντας από το Μουσείο η τελική εικόνα, μια ζητιάνα με τα δύο της μωρά να κοιμούνται στα πόδια της, δίπλα ακριβώς στην είσοδο με προσγείωσε στην πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που την εξωραϊζω βαφτίζοντάς την πολυπολιτισμική, ενώ είναι αρκούντως μίζερη…

Σύνδεσμοι

Μουσείο Ακρόπολης

Κριτικά άρθρα για το Μουσείο Ακρόπολης

Advertisements

One thought on “Μουσείο Ακρόπολης: Άρτια σκηνοθεσία της λεηλασίας των αρχαιοτήτων

  1. habilis

    Το μουσείο της Ακρόπολης μου αφήνει την αίσθηση ότι οι κατασκευαστές δεν εμπνευστηκαν και πολύ από ότι φιλοξενεί.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s