Οι Όρνιθες δεν πέταξαν στα ύψη

Η υπόθεση των Ορνίθων είναι ευρηματική: Ο Πεισθέταιρος  και ο Ευελπίδης από την Αθήνα πείθουν τα πουλιά τα κτίσουν μια πολιτεία μεταξύ ουρανού και γης, μεταξύ θεών και ανθρώπων, τη Νεφελοκοκκυγία. Στο τέλος ο Πεισθέταιρος καταφέρνει και γίνεται ηγέτης του σύμπαντος, αφού παντρεύεται τη Βασίλεια, την οικονόμο των θεών που φρόντιζε τους κεραυνούς του Δία.

Η θεαματική έναρξη της παράστασης έδωσε και το σκηνοθετικό στίγμα: η κοινότητα των πουλιών αποτελείται από λαϊκούς καλλιτέχνες του θεάματος.

Η θεαματική έναρξη της παράστασης έδωσε και το σκηνοθετικό στίγμα: η κοινότητα των πουλιών αποτελείται από λαϊκούς καλλιτέχνες του θεάματος.

Τι νέο ανακάλυψε ο Σωτήρης Χατζάκης για τη σκηνοθεσία του στην Επίδαυρο; Από συνεντεύξεις του ίδιου και δελτία τύπου που αναπαράγονται αυτούσια στα μαζικά μέσα, ιδού η καινούρια απάντηση: πώς μια επαναστατική ιδέα εγκλωβίζεται από το σύστημα και την εξουσία.

Η κατάρρευση της ελπίδας

Η εντυπωσιακή είσοδος του χορού στη σκηνή της Επιδαύρου που περιελάμβανε διασκεδαστές και καλλιτέχνες του τσίρκου έδωσε και το στίγμα της παράστασης. Τα πάντα επρόκειτο να κινηθούν γύρω από την ομάδα των ανέμελων πουλιών-ακροβατών τα οποία στη συνέχεια επρόκειτο να μεταμορφωθούν σε μια κοινωνία ομοιόμορφων πλασμάτων που υπακούουν στον μεγάλο αδελφό και στις εντολές του από τα μεγάφωνα. Από τον παράδεισο της ευδαιμονίας στην κόλαση της εκμετάλλευσης κάθε ικμάδας και επαναστατικότητας. Στο τέλος μέσα από μία οθόνη προβολής ανακαλούνται οι στιγμές της παιγνιώδους κοινωνίας των πουλιών-ανθρώπων.

Από τις ξεχωριστές παρουσίες της παράστασης είναι ο Θεμιστοκλής Πάνου στον ρόλο του Χρησμολόγου, που εμφανίζεται ως σύγχρονος αστρολόγος.

Από τις ξεχωριστές παρουσίες της παράστασης είναι ο Θεμιστοκλής Πάνου στον ρόλο του Χρησμολόγου, που εμφανίζεται ως σύγχρονος αστρολόγος.

Αυτή η ιδέα δόθηκε κυρίως μέσα από τα κοστούμια και την κίνηση του χορού, δηλαδή μέσα από θεαματικές εικόνες που υπηρέτησαν τη βασική ιδέα του σκηνοθέτη: η διάψευση των ελπίδων που τροφοδότησε η αριστερά την γενιά του.

Ας δούμε το σκεπτικό του, όπως το υπογράφει στο Πρόγραμμα της παράστασης:

Ερμηνεύω το έργο μέσα από τις εμπειρίες αμφισβήτησης της δικής μου γενιάς. Η αριστερή ουτοπία σημάδεψε τα όνειρα εκατομμυρίων ανθρώπων. Είχε το ρομαντισμό, τη συγκίνηση και τη μεγάλη πνοή της ιστορικής αυταπάτης. Έχοντας ως επιδίωξη την ανθρώπινη ευτυχία, πάτησε πάνω σε ανεξίτηλα χνάρια (χριστιανικές αγάπες, αγροτικά κινήματα, απελευθερωτικούς αγώνες, Γαλλική κομμούνα, αναρχικά οράματα) και έδωσε το δικαίωμα στους ανθρώπους να προβάλουν τον εαυτό τους σ᾽ ένα συλλογικό όραμα, σ᾽ ένα ουμανιστικό και ανθρωποκεντρικό μέλλον. Όταν όμως φτάσαμε εκεί, είδαμε ότι το μέλλον είχε χτιστεί και πολεοδομηθεί πάνω σε πρότυπα εξουσιομανίας, γραφειοκρατίας και διαφθοράς που ακύρωναν τους αριστερούς στόχους και εγκλώβιζαν την επαναστατική ιδέα σε σύστημα εκ διαμέτρου αντίθετο και εχθρικό προς αυτήν. Το έργο του Αριστοφάνη με προφητική δύναμη και ιδεολογική σαφήνεια περιγράφει ακριβώς αυτήν την πτωτική πορεία της ανθρώπινης ελπίδας.

Αυτή είναι η ανάγνωση του Χατζάκη. Και για να την υποστηρίξει επιστράτευσε κάθε τι που θα μπορούσε να τονίσει τη γραμμή του: Τσίρκο, καμπαρέ, θέατρο του δρόμου, χίπικη και ξέγνοιαστη ατμόσφαιρα της δεκαετίας του 60, χορευτικά που θύμιζαν ελληνικές ταινίες με την Νάντια Φοντάνα να κινεί το φιδίσιο κορμί της και να παίζει με το μακρύ κατάμαυρο μαλλί, σχοινοβάτες που αιωρούντο στο βάθος, ένας κόσμος που έβγαινε από την ιστορία του θεάτρου, μαγικός και σουρεαλιστικός. Ωστόσο, αυτός ο κόσμος υπηρέτησε μάλλον ανάγκες σκηνογραφίας και την ιδέα του σκηνοθέτη, παρά λειτούργησε ως χορός ορνίθων.

Η χορογραφία της παράστασης ανακαλούσε εποχές ανεμελιάς, και μια χίπικη ατμόσφαιρα.

Η χορογραφία της παράστασης ανακαλούσε εποχές ανεμελιάς, και μια χίπικη ατμόσφαιρα. Τα σκηνικά της Έρσης Δρίνη δημιούργησαν την όψη μιας κοινότητας καλλιτεχνών, τόπο κατοικίας τους και σκηνικό χώρο δράσης τους.

Άνοιγμα στην ποίηση και τη φαντασία

Δεν είμαι ακόμη βέβαιος εάν χρειαζόταν η ομάδα των θεατρίνων που παίζουν με τη βαρύτητα να πάρουν τη θέση των πουλιών. Το εύρημα του Αριστοφάνη ανοίγει ένα απίστευτο φαντασιακό πεδίο από μόνο του. Τα πουλιά και ο μυστικός κόσμος τους, οι εναέριες πτήσεις τους, το λίκνισμα και η χάρη τους, προσφέρουν ένα πλαίσιο οικείο στους θεατές και ταυτόχρονα απόμακρο. Ενδεχομένως, ο Αριστοφάνης στην επιλογή του να διασώζει μια παλαιότερη μορφή κωμωδίας, όπου ο χορός ήταν ζωόμορφος. Ακόμη, ο Αριστοφάνης με αυτόν τον χορό των πουλιών βοηθάει τον θεατή να ταξιδέψει εκεί που ισχύει μια άλλη ηθική, όπου μπορούν οι άνθρωποι να κατακτήσουν όσα τους είναι απρόσιτα στη γη.

Εδώ, η εντυπωσιακή παρουσία των, τέλεια κατά τα άλλα, ενορχηστρωμένων ανθρώπων-πουλιών, λειτούργησε σε βάρος της ισορροπίας που οφείλει να έχει μια παράσταση σε σχέση με τον ομιλούμενο λόγο. Η ποιότητα και η βαρύτητα του θεάματος με τους ακροβάτες και τους ξυλοπόδαρους ελάττωσε τη δραστικότητα του λόγου των υποκριτών, με αποτέλεσμα στις εκπληκτικές σκηνές της παρέλασης των διαφόρων ηρώων (όπως Κινησίας, συκοφάντης), που επισκέπτονται την πολιτεία που ιδρύθηκε, να μην παρασύρονται οι θεατές. Σα να μην καταλάβαινε ο κόσμος προς τι η παρουσία των νέων προσώπων.

Τα κοστούμια του Γιάννη Μετζικώφ είναι ένας ύμνος στους καλλιτέχνες του τσίρκου.

Τα κοστούμια του Γιάννη Μετζικώφ είναι ένας ύμνος στους καλλιτέχνες του τσίρκου.

Ο Αριστοφάνης είναι λαϊκός δραματουργός με την έννοια ότι δεν απευθύνεται σε κάποια ελίτ. Οι αποδέκτες του ήταν όλος ο λαός της Αθήνας που ζούσε τη δημοκρατία και μπορούσαν να ταυτιστούν με τους ήρωες των κωμωδιών που πάντοτε στο τέλος νικούν. Και όχι μόνο αυτό. Ο μέσος πολίτης μπορούσε να εκδικηθεί όσους είναι αγύρτες, όπως π.χ. παρουσιάζεται ο Μέτων ο γεωμέτρης στους Όρνιθες, ο οποίος φεύγει κυνηγημένος με ξυλιές. Παραμένει ερώτημα κατά πόσον οι θεατές της Επιδαύρου το Σάββατο που πέρασε αισθάνθηκαν ως έναν δικό τους άνθρωπο τον Πεισθέταιρο…

Τείνω να πιστέψω ότι ο Χατζάκης δεν εμπιστεύθηκε όσο χρειαζόταν τον ίδιο αριστοφανικό λόγο.  Ο εξ Αμερικής ορμώμενος συνθέτης Μίνως Μάτσας έγραψε μια μουσική που παρέπεμπε σε πολλά σημεία κινηματογραφική υπερπαραγωγή, διατηρώντας κυρίαρχες μελωδίες που θυμίζουν παραστάσεις τσίρκου. Γενικά στην παράσταση είχες την αίσθηση της απουσίας του λυρισμού, όπως παρατηρήθηκε και από τον Γιώργο Σαρηγιάννη «ο λυρισμός της συγκεκριμένης κωμωδίας αναζητείται».

Ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος ως Ευελπίδης κράτησε το ενδιαφέρον σε κάθε του εμφάνιση.

Ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος ως Ευελπίδης κράτησε το ενδιαφέρον σε κάθε του εμφάνιση.

Από την ομάδα των επίλεκτων ηθοποιών ο Γιώργος Αρμένης στον ρόλο του Πεισθέταιρου μου φάνηκε κάπως «βαρύς», αλλά κατανοητός στον λόγο του. Η έκπληξη της παράστασης ήταν ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος ως Ευελπίδης, ένας δαιμόνιος ηθοποιός ο οποίος σε κάθε εμφάνισή του αναμόχλευε το ενδιαφέρον για να παρακολουθήσεις το τι συμβαίνει. Η μετάφραση του Κ.Χ. Μύρη υπήρξε από τα καλύτερα στοιχεία της παράστασης.

Αγοραία καλαμπούρια

Εκτιμώ πολύ τη δουλειά του Χατζάκη και δεν πρόκειται να ξεχάσω τις παραστάσεις του στο Θέατρο Πολιτεία. Δεν μπορώ όμως να μην εκφράσω αυτό που αισθάνομαι: πίσω από τις θεωρητικολογίες, τις διακηρύξεις και τις καταγγελίες συναντώ μια σπουδαιοφάνεια και ένα εγώ που επιδιώκει να διδάξει και να κατηχήσει για τους καλούς και τους κακούς της ιστορίας, ξεκινώντας από τις χριστιανικές αγάπες, φτάνοντας στον Ρουσσώ και στα γεγονότα του περασμένου Δεκεμβρίου.

Ο Χατζάκης που καταγγέλει την πτώση της ελπίδας και αποδοκιμάζει το κατεστημένο, αναζητάει το χειροκρότημα με φτηνά αγοραία καλαμπούρια του συρμού, ανασύρονται στερεότυπα λαϊκών επιθεωρησιακών τύπων, οι οποίοι δεν έχουν τα αντίστοιχά τους σήμερα (κουτσαβάκης), και κυρίως οι ήρωές του σχολιάζουν με έναν τηλεοπτικό τρόπο μεσημεριάτικων εκπομπών την επικαιρότητα με το εύρημα των φτερών που επαναλαμβάνεται σε παραλλαγές  και ό,τι αυτό συνοδεύει σε συνειρμούς γελοιοποίησης θηλυπρεπών αντρών στη δημόσια ζωή, στο εμπορικό θέατρο ή στο ελληνικό σινεμά.

Ο πολύ καλός ηθοποιός Νίκος Καρδώνης ως Κινησίας.

Ο πολύ καλός ηθοποιός Νίκος Καρδώνης ως Κινησίας επισκέπτεται τον Πεισθέταιρο που υποδύεται ο μεγάλος μας ηθοποιός Γιώργος Αρμένης.

Σκηνικές πρακτικές που επιδιώκουν την κολακεία του κοινού, και μόνο αυτό. Και από κοντά ο Σάκης Ρουβάς, η Eurovision, ορισμένες νύξεις για πολιτικούς (Αριστοτέλης Παυλίδης), και η παρωδία ιερέων, σαν να επεδίωκε με το τελευταίο ο σκηνοθέτης και έναν διάλογο με την σκανδαλιστική παράσταση του Κουν του 1959. Νομίζω ότι όλα αυτά το 2009 είναι σημάδια παρακμής για ένα θέατρο που θέλει να είναι παρόν στις σημερινές εξελίξεις και να διαλέγεται με όσα συμβαίνουν γύρω μας και την καθημερινότητά μας.

Συμπερασματικά: Προβληματική συνοχή των ιδεών του σκηνοθέτη σε μια παράσταση η οποία διασκεύασε τον Αριστοφάνη αντί να τον ερμηνεύσει μέσα από τους όρους της κωμωδίας, όπως εδώ είναι ο χορός των πουλιών. Σε κάθε περίπτωση, οι Όρνιθες ως έργο παραμένουν αινιγματικές, ανοιχτές σε ερμηνείες και ταυτόχρονα μυστικές. Προσκαλούν σε υψηλές πτήσεις, όταν βρεθεί ο ταπεινός συνταξιδευτής τους… Έως τότε η νοσταλγία της παράστασης του Κουν με Χατζιδάκι και Τσαρούχη θα με επισκέπτεται συχνά.

Πατώντας πάνω στα ανθρώπινα σώματα απεχώρησε από τη σκηνή ο ηγέτης Πεισθέταιρος!

Ο αρχαίος κωμωδιογράφος στέκεται κριτικά στην καπηλεία των ιδεών και στους τύπους της Αθηναϊκής ζωής που εκμεταλλεύθηκαν πολιτική, πολέμους ή και την τέχνη για να ανέβουν κοινωνικά και να εξασφαλιστούν ατομικά. Πατώντας πάνω στα υποταγμένα ανθρώπινα σώματα απεχώρησε από τη σκηνή ο ηγέτης Πεισθέταιρος! Περισσότερη περιγραφή χρειαζόταν για να καταλάβουμε πόσο κακή κι αυταρχική είναι η εξουσία;

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ: Φεστιβάλ Αθηνών

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Μετάφραση: Κ.Χ. Μύρης
Σκηνοθεσία: Σωτήρης Χατζάκης
Σκηνικά: Έρση Δρίνη
Κοστούμια: Γιάννης Μετζικώφ
Μουσική: Μίνως Μάτσας
Χορογραφία: Δημήτρης Σωτηρίου
Εικόνες – Βίντεο: Γρηγόρης Καραντινάκης
Φωτισμοί: Αντώνης Παναγιωτόπουλος
Μουσική Διδασκαλία: Χρήστος Ζαρμπινός

Διανομή:

Ευελπίδης: Βασίλης Χαραλαμπόπουλος
Πεισθέταιρος: Γιώργος Αρμένης
Υπηρέτης Έποπα, Μέτων: Ντίνος Ποντικόπουλος
Έποπας, Ποσειδώνας: Αλέξανδρος Μυλωνάς
Ιερέας, Προμηθέας, Τριβαλλός: Χρήστος Νίνης
Ποιητής, Ίρις, Αγγελιαφόρος: Χρύσα Ρώπα
Χρησμολόγος, Συνταγματολόγος, Αγγελιαφόρος Α΄: Θεμιστοκλής Πάνου
Επιθεωρητής, Κινησίας, Πατροκτόνος: Νίκος Καρδώνης
Ψευδομάρτυρας, Ηρακλής: Περικλής Καρακωνσταντόγλου

Χορός:

Κορυφαίοι: Νίκος Καρδώνης, Ρένα Κυπριώτη

Και οι: Ελευθερία Γαλιατσάτου, Ρωξάνη – Ελένη Γαρεφαλλάκη, Μπάμπης Γούσσιας, Νίκος Καρδώνης, Κωνσταντίνος Κατσαμάκης, Εμμανουέλα Κορκή, Αμαλία Κοσμά , Αγγελική Ματοπούλου, Γεωργιάνα Νταλάρα, Κίμωνας Παντέρης, Ντίνος Ποντικόπουλος, Κρίς Ραντάνοφ, Alvaro Ramirez, Σταύρος Σιώλας, Χριστίνα Σουγιουλτζή, Δημήτρης Σωτηρίου, Αγγελική Τρομπουκή, Μαριάνθη Φωτάκη

Στο ρόλο της Αηδόνας η Χριστίνα Σουγιουλτζή
Στο ρόλο του Τράγου ο Kris Radanov
Στο ρόλο του Μάγειρα ο Κώστας Καϊρης

Advertisements

One thought on “Οι Όρνιθες δεν πέταξαν στα ύψη

  1. habilis

    Δεν είδα την παράσταση αν και το ήθελα .
    Ο Αριστοφάνης έβαζε τον πήχη των θεμάτων του ψηλά.
    Είναι ένα έργο δύσκολο γιατί ο Κούν με Χατζιδάκι ,Τσαρούχη κλπ το ανέβασαν εκπληκτικά και έχει γίνει άξονας αναφοράς αυτή παράσταση.

    Το είχα για να το δώ ,δεν μου έκατσε.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s