Η φιλόσοφος και μάρτυς Υπατία

Είδα την ταινία Agora σε σκηνοθεσία Αλεχάντρο Αμενάμπαρ. Στο τέλος της προβολής ακούστηκε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα. Χρόνια είχα να ακούσω την κροτώδη επιδοκιμασία στο σινεμά. Λες και μας ακούνε οι άυλοι ήρωες… Βέβαια ήταν μόνο από έναν θερμόαιμο θεατή. Στον δρόμο σκεπτόμουν ότι η πρωταγωνίστρια Υπατία (Ρέιτσελ Βάις) μου θύμισε τη μορφή της Αγίας Αικατερίνης, η οποία παρουσιάζεται πανέμορφη στην εικονογραφία, συν το ότι ήταν φιλόσοφος. Το τελευταίο κοινό των δύο γυναικών ήταν το μαρτύριο. Η Agora τελειώνει με την Υπατία να λιθοβολείται από τους εξαγριωμένους χριστιανούς. Πεθαίνει όπως οι δολοφόνοι της πέθαιναν λίγο παλαιότερα στις αιματοβαμμένες αρένες. Τα μάτια υγραίνονται…

Ιστορία στο ημίφως

Η συνταγή της υπόθεσης είναι γνωστή και πετυχημένη: Σεξ, βία και θρησκεία. Έλληνες και χριστιανοί. Καλοί και κακοί. Τελικά, ηθικισμός. Η υπόθεση της ταινίας έχει στο επίκεντρο την Υπατία, που υπήρξε μαθηματικός και φιλόσοφος, δασκάλα, για να δείξει πόσο τέρατα ήταν οι χριστιανοί της Αλεξάνδρειας, στο τέλος του 4ου αιώνα. Και, βέβαια, πόσο καλοί ήταν οι παγανιστές, και πόσο αθώοι… Θύματα των χριστιανών που κατέλαβαν την εξουσία. Και ο επίσκοπος της πόλης, ο Κύριλλος ο ιθύνων νους για την ανηλεή καταδίωξη των άλλων.

H Υπατία έχει εμπνεύσει πολλούς συγγραφείς που την παρουσιάζουν ως σύμβολο της αρχαίας θρησκείας που σβήνει. Η χρήση της ιστορίας της Υπατίας για να εξυπηρετήσει μια προπαγάνδα φαίνεται και στο έργο του John Toland τον 18ο αιώνα. Εδώ η αστρονόμος από την Αλεξάνδρεια γίνεται το όχημα για να χτυπηθεί ο καθολικισμός από τη μεριά των προτεσταντών. Στην εικόνα: Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του John Toland για τη φιλόσοφο της Αλεξάνδρειας (1753).

Εκτός από την αναψυχή του υπερθεάματος, εάν πετυχαίνει κάποιον στόχο η ταινία είναι να ενισχύσει τις αντιθέσεις, να τροφοδοτήσει το μίσος και να ενδυναμώσει προκαταλήψεις κατά των χριστιανών (όπως και η καταστροφή της βιβλιοθήκης της πόλης) σε ανθρώπους οι οποίοι μάλλον δεν θα κάνουν τον κόπο να ψάξουν παραπέρα για την αλήθεια, να ερευνήσουν εκδοχές της ιστορίας και να σκεφτούν επάνω σε εποχές που διαγράφεται μια κρίση που βιώνεται έντονα και στις λύσεις που επιλέγονται. Έτσι θα ισχυριστούν κάποιοι πως ναι, επιτέλους καταγράφεται η αλήθεια: η καταστροφή της αρχαιότητας ήταν έργο των χριστιανών. Και θα προσθέσουν ότι οι άγιοι ξεμασκαρεύονται και αποκαλύπτεται το πραγματικό τους βιογραφικό.

Πέρα από τη μαγεία του σινεμά η Υπατία είναι περισσότερο ένα σύμβολο μιας εποχής που σβήνει, και η ιστορικότητα του βίου της είναι κάτι που βρίσκεται στο ημίφως και ακριβώς για αυτό έχει γίνει αντικείμενο καπηλείας από συγγραφείς που γράφουν την ιστορία για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους κατασκευές.

Η Υπατία παρόλο που ήταν γύρω στα 60 όταν πέθανε εδώ εικονίζεται νέα με αθλητικό σώμα, να ακουμπάει στην αγία Τράπεζα, λίγο πριν το μαρτύριό της. Το σώμα της εκτίθεται πλέον και στο μάτι του θεατή. Έργο του Charles William Mitchell (1885) που μεταγράφει εικαστικά την περιγραφή του Charles Kingsley από το βιβλίο Hypatia or New Foes with an Old Face (1853). Laing Art Gallery (Newcastle upon Tyne).

Οι μαχητές του θεού

Αυτό που δεν μου άρεσε στην ταινία είναι ό,τι δεν μου αρέσει στις ταινίες που γενικεύουν και υπεραπλουστεύουν. Ναι, ο φανατισμός υπήρχε και θα υπάρχει σε έναν χριστιανισμό που χρησιμοποιείται δημαγωγικά από τους ισχυρούς εκπροσώπους του. Όπως και σε κάθε θρησκευτικό σύστημα που αναλαμβάνει μεσσιανικά να καθαρίσει τη βρωμιά της κοινωνίας για να έρθει το υπέρτατο καλό. Aπό αυτή την πλευρά ο στιγματισμός του φανατισμού είναι στα συν της ταινίας, αλλά και πάλι πέφτει η αίσθηση που μένει είναι η σχηματοποίηση και η έλλειψη βαθύτερου στοχασμού για τα πράγματα. Όπως θα μπορούσε να γίνει (και έχει γίνει μέσα στην ιστορία και στη λογοτεχνία) και από την αντίθετη, χριστιανική, πλευρά: η απαξίωση και καταδίκη του διαφορετικού, της άλλης θρησκείας ή απλώς δόγματος.

Στην ταινία, ακόμη, πολλοί θα παραξενευτούν με την εμφάνιση μιας μεγάλης ομάδας οιστρηλατημένων μαυροντυμένων χριστιανών, τους παραβολάνους, που δεν διστάζουν να κάψουν στο όνομα του Θεού τους ειδωλολάτρες. Οι παραβολάνοι ήταν 800 στρατευμένοι στην υπηρεσία της εκκλησίας της Αλεξάνδρειας. Ποιοί, όμως, είναι αυτοί οι παραβολάνοι;

Ουσιαστικά επρόκειτο για ένα τάγμα νοσοκόμων που φρόντιζε όσους ήταν σε κρίσιμη ανάγκη: συγκέντρωναν όσους ήταν άστεγοι, ανάπηροι, ανήμποροι για να τους μεταφέρουν σε ασφαλείς χώρους, όπως νοσοκομεία για να μπορέσουν να τους περιποιηθούν.  Αυτός ο στρατός του αρχιεπισκόπου που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για βίαιες καταστολές φαίνεται ότι επιτέθηκε κατά των Εβραίων το 414 π.Χ. και ενέχεται στον φόνο της Υπατίας την επομένη χρονιά (τον Μάρτιο σε περίοδο νηστειών, όπως θα γράψει ο ιστορικός Σωκράτης).

Ο χριστιανισμός ως σκοταδισμός

Η μορφή της Υπατίας και κυρίως το φύλο της εμπνέει στις μέρες μας ως σύμβολο αντίστασης μιας γυναίκας σε μια κοινωνία αντρών. Όμως, από παλαιότερα, η έλλειψη αρκετών μαρτυριών, καθώς και η μη συμφωνία των πηγών έχει οδηγήσει περισσότερο στη διαμόρφωση ενός θρύλου, ο οποίος στον 18ο και 19ο αιώνα που πέρασε στη λογοτεχνία μέσα από τα φίλτρα συγγραφέων από τους οποίους ο καθένας είδε στο έργο του στην Υπατία κάτι ξεχωριστό. Ο Βολταίρος βλέπει πίσω από τον θάνατό της ένα καλοστημένο σχέδιο του Κυρίλλου. Μια άλλη εκδοχή που πρότεινε ο J. W. Draper  θέλει την Υπατία θύμα των χριστιανών γιατί ήθελαν να ελέγξουν την επιστήμη, κάτι που τροφοδότησε μια σειρά μυθοπλασιών όπου ο παγανισμός παρουσιαζόταν ως ο χώρος της επιστημονικής έρευνας, ενώ ο χριστιανισμός ως η περιοχή του σκοταδισμού και της αμάθειας. Ο Kingsley θέλει να είναι νέα όταν θανατώθηκε, γύρω στα 25 της χρόνια, αλλά υπολογίζεται ότι πρέπει να ήταν κοντά στα 60 όταν πέθανε.

Παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού

Στην εποχή της από τους ιστορικούς ο Σωκράτης δεν αναφέρει ότι όντως ο Κύριλλος ήταν υπεύθυνος για τον φόνο της Υπατίας, όπως δεν καταλογίζουν στον Κύριλλο ευθύνες και οι αντίπαλοί του οι Νεστοριανοί. Αντίθετα, εκείνος που προωθεί την εκδοχή με την εμπλοκή του Κυρίλλου ήταν ο νεοπλατωνιστής Δαμάσκιος που έγραψε κατά τον 6ο αιώνα δημιουργώντας ένα πρότυπο θηλυκού ήρωα του αρχαίου κόσμου, όπως ήταν παλαιότερα ο Ιουλιανός.

Ωστόσο στο σενάριο της ταινίας νομίζω γίνεται εύκολα αντιληπτή η σφραγίδα που έδωσε ο Γίβων στην ιστορία της Υπατίας: μία νέα παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού. Η αφήγηση του Γίβωνα από το βιβλίο για την Ιστορία της κατάρρευσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (1776-1788) μοιάζει με συναξάρι: «Στο άνθος της ηλικίας της και στην πιο ώριμη στιγμή της σοφίας της, η σεμνή κόρη αρνήθηκε τους εραστές και δίδασκε τους μαθητές». Ο θύτης, ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, είναι ένας ζηλόφθων ποὺ διψάει για αίμα και βάζει στο μάτι την καθηγήτρια που έχει τόσους πολλούς μαθητές. Ωστόσο, μια τέτοια ματιά παραβλέπει το γεγονός των πολιτικών συγκρούσεων και των αντιπαραθέσεων σε ένα περιβάλλον με συγκρητισμό πίστεων και παραδόσεων με μακρόχρονη ελληνική κουλτούρα, έντονη παρουσία του εβραϊκού στοιχείου, ενώ υπήρξε και ο τόπος που γέννησε τον αναχωρητισμό της ερήμου. Σε ένα περιβάλλον που μεταμορφώνεται και μετασχηματίζεται. Με κοινότητες που δεν συνυπάρχουν πάντοτε αρμονικά, αλλά αγωνίζονται να οριοθετήσουν την ταυτότητά τους ως κάτι ξεχωριστό σε έναν κόσμο που αλλάζει.

Για περαιτέρω διάβασμα βλ. Bryan J. Whitfield, The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia of Alexandra (The Mathematics Educator 6)

Advertisements

11 thoughts on “Η φιλόσοφος και μάρτυς Υπατία

  1. nikisforos

    επιτέλους, μια ήρεμη και ήμερη ματιά στην Υπατία, που την έκαναν ταινία συνεχίζοντας το μοτο των απανταχού προτεσταντών :καλό vs κακό.
    καλό μήνα

  2. ardalion Post author

    @nikisforos
    Το μότο που λες είναι πειρασμός που συνήθως δεν κάνει δογματικές διακρίσεις. Διαχέεται σε όλα τα δόγματα.
    Καλώς ήλθες, και καλό μας μήνα!

  3. Διοτίμα

    Σχετικά δείτε φιλολογική μελέτη, που έχει αναρτηθεί, για τις συνθήκες θανάτου της Υπατίας και τον συσχετισμό της με την Αγία Αικατερίνη, σε διάφορα site, (όπως το Amen.gr), με οποιαδήποτε μηχανή αναζήτησης πατώντας “Υπατία+ Παλαμιώτου”.
    Να συμπληρώσω ότι από μια κινηματογραφική ταινία δεν είναι ρεαλιστικό να έχουμε απαιτήσεις ιστορικής και αρχαιογνωστικής ακρίβειας.
    Ευχαριστώ για τη φιλοξενία, καλό μήνα!

  4. ardalion Post author

    @ Διοτίμα,
    Εϊναι αυτονόητο πως ο σεναριογράφος και ο σκηνοθέτης έχουν το δικαίωμα και την ελευθερία να αναδιηγηθούν την ιστορία με τον τρόπο που θέλουν. Η νέα κινηματογραφική εκδοχή δεν έρχεται από το πουθενά, αλλά βασίζεται σε ιστορικά στοιχεία ή τέλος πάντων οι συντελεστές της επικαλούνται (συνήθως για διαφημιστικούς λόγους) ιστορικές πηγές, δηλαδή αρχαιογνωσία. Όταν πεις ότι ο Καζαντζάκης στον «Τελευταίο πειρασμό» υπερβαίνει την ευαγγελική αφήγηση, αρχίζεις να αξιολογείς τους όρους αυτής της υπέρβασης, και να προσπαθείς να καταλάβεις το μυθιστόρημα. Βέβαια, έχουμε, λοιπόν, στὸ τέλος, μπροστά μας ένα έργο τέχνης και όχι μια επιστημονική μελέτη. Από τη στιγμή της προβολής κάνω τις δικές μου σκέψεις για τα ιδεολογικά φορτία που αντιλαμβάνομαι στην εικόνα και στον λόγο και αποτυπώνω αυτές τις σκέψεις, άυλα, εδώ. Μπορεί να λένε κάτι, μπορεί και όχι. Σημασία έχει ότι μπορούμε να τις μοιραστούμε.

    Καλώς ήλθες!

  5. Thanasis

    Νομίζω πως η κριτική αυτή στην ταινία παρ’ όλο καταφέρνει και αναδεικνύει τις αδυναμίες της, πέφτει στην παγίδα της ανυπόστατης αντιπαράθεσης/πόλωσης που καλλιεργεί η ταινία, όπου έπειτα εσύ προτιμάς να αποδαιμονοποιήσεις τους χριστιανούς και να υπενθυμίσεις τα “αμαρτήματα” των εθνικών.

    Παρ’ ότι Ισπανός ο σκηνοθέτης, η ταινία δεν απείχε και πολύ απο τα χολιγουντιανά στορι καλού/κακού. Ως εκεί. Δε νομίζω ότι μπορούμε να την κρίνουμε σε πιο σοβαρή βάση.

    Αν όμως είναι να γίνει κριτικη του επιπέδου της ταινίας, ένα που μπορεί να ειπωθεί, είναι ότι ο σκηνοθέτης “απαντάει” σε όλο το συφερτό ταινιών που οι διάλογοι σφύζουν από επικλήσεις στο χριστιανικό “θείο” και την εξίσωση “χριστιανικός θεός”=”καλός” .
    Απλά απαντάει στο ίδιο επίπεδο που κυμαίνονται και οι υπόλοιπες ταινίες/πλοκές. Και ο πιο εύκολος τρόπος για να το κάνει κατανοητό, είναι τσιγκλίζοντας το κοινό με υπερβολές. Καταφέρνει , φουρκίζοντας τους χριστιανούς αδαείς με τα “ασύστολα ψεύδη”, φανατίζοντας τους “απεταχθέντες το χριστιανισμό λόγω παπαδαριού” υπόλοιπους, να προκαλέσει αίσθηση.

    Αυτά. Απλά θεωρώ πως η ταινία δεν προσφέρεται δυστυχώς για συζήτηση/αντιπαράθεση. Παρά μόνο ίσως για καλύτερη ιστορική αναζήτηση, με λιγότερο δογματισμό.

  6. ardalion Post author

    @ Thanasis
    Σε γενικές γραμμές θα συμφωνήσω μαζί σου. Ωστόσο δεν θέλω να αποδαιμονοποιήσω κάποιους ή να μεμφθώ ορισμένους άλλους. Τα πράγματα παραείναι πολύπλοκα σε εποχές μεταβάσεων και το να καταφεύγω σε γενικεύσεις είναι κάτι που αποφεύγω. Επομένως, εάν θες γίνε περισσότερο συγκεκριμένος σε αυτό που γράφεις για το κείμενό μου.

    Προσωπικά, με αφορμή τη ταινία έψαξα να βρω κάποια στοιχεία για να φωτιστώ πρώτα εγώ, και μετά να πω μια δύο σκέψεις. Το συμπέρασμα είναι ότι το θέμα Υπατία δεν είναι κάτι νέο. Όπως και ο τρόπος αντιμετώπισης από τον σκηνοθέτη δεν είναι κάτι νέο.

  7. Babis

    Ωραια οσα λες… Το μονο που δεν καταλαβα ειναι σε τι διαφωνεις τελικα στην ταινία. Σε ολα; Διαφωνεις δηλαδη για τις καταστροφες που προκαλεσαν οι Χριστιανοι; Για τους φανατισμους, για το πως τους χρησιμοποιουσαν οι ανωτερες “χριστιανικες” ταξεις, μεταξυ των οποιων και η εκκλησία; Ποσο τυχαιο ειναι οτι τα περισσοτερα αρχαια κείμενα της εποχης ειναι αντιγραφα απο Αραβες; Ο ναος της Αρτεμης, ενα απο τα 7 αρχαια θαυματα, μπορει καποιος να μας πει τι απέγινε;

    Για να μην λεμε ασάφειες και να θεωρητικολογούμε… Αποδειξεις για το πως συμπεριφέρθηκαν οι πρωτοι χριστιανοι κατα τους πρωτους αιωνες υπαρχουν πολλες! Και δυστυχως δεν ειναι υπερ τους. Υστερα καθομαστε και λεμε τους Μουσουλμανους ασεβεις και βαρβαρους. Ευτυχως που καναν την Ακροπολη εκκλησια(οπως και οι Τουρκοι αργοτερα που την εκαναν Τζαμι) και δεν την κατεστρεψαν για να φτιαξουν καμια αλλη εκκλησια παρακατω. Τα παραδείγματα ποικιλουν…

  8. ardalion Post author

    Η αίσθηση που μου άφησε η ταινία είναι, όπως λέω και στην ανάρτηση, ότι ενισχύει προκαταλήψεις χωρίς να ψάχνει πιο βαθιά. Δεν υπάρχει θέμα να διαφωνήσω για καταστροφές που έγιναν από χριστιανούς. Και πάλι εκεί, προσπαθώ να καταλάβω τι είχε συμβεί και τι οδήγησε στη μανία της καταστροφής. Επίτρεψέ μου να σου πω ότι οι πρώτοι Χριστιανοί δεν έκαναν καταστροφές γιατί ζούσαν στο περιθώριο της ρωμαϊκής κοινωνίας, άρα η δύναμή τους ήταν περιορισμένη για να φτάσουν να καταστρέφουν αρχαιότητες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s