Επενδύσεις στην τράπεζα του πνεύματος

Όλοι μοιάζουν κουρασμένοι. Λέτε σε λίγο να εξαϋλωθούν; Νά που γυρίσαμε και στις συγκεντρώσεις στις πλατείες. Οι κομματικές σημαίες ανέμισαν ξανά. Ένας πρόσθετος λόγος για επιπλέον κούραση στα κομματικά επιτελεία, στα στελέχη που ξημεροβραδιάζονται στα κανάλια και στα κάθε λογής μαζικά μέσα για να πείσουν για τις αγαθές προθέσεις τους. Στις συζητήσεις τους ο λόγος περί πολιτισμού μοιάζει πολυτέλεια. Όλοι θέλουν να δώσουν το φιλί της ζωής στην Ελλάδα που μοιάζει να έχει πέσει σε κώμα. Και φιλί σημαίνει χρήμα, χρήμα, χρήμα. Κάπου ακούστηκε η λέξη παιδεία, αλλά για να κατατροπωθεί ο αντίπαλος που επηρεάζει, τάχα, την πανεπιστημιακή ζωή, ψηφίζει για καταλήψεις ή βγάζει στον δρόμο τους νέους. Κανείς από τους πολιτικούς δεν παίρνει στα σοβαρά την αγωγή των μικρών παιδιών και των εφήβων μας. Ευτυχώς, υπάρχουν ακόμη δάσκαλοι που βλέπουν τη δουλειά τους ως πατριωτικό καθήκον. Και εργάζονται με σεβασμό στην ψυχή του μαθητή.

Τέτοιες σκέψεις στοίχειωναν το νου μου, ενώ πλησίαζαν οι εκλογές. Και μέσα στην επανάληψη και τη μονοτονία του υποτιθέμενου πολιτικού λόγου, μέσα στη θλιβερή καταλογογράφηση των διαπιστώσεων για τα δεινά της χώρας, έπεσε στα χέρια μου ένα νέο βιβλίο. Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός. Ο τίτλος του: Ο τρομερός τον νου μου ο έρωτας τυφλώνει. Συγγραφέας: ένας ποιητής που έρχεται από τον κόσμο του Βυζαντίου. Είναι ο Ιωάννης Γεωμέτρης. Μεταφράζει ο Γιώργος Βαρθαλίτης.

Ποιός είναι όμως ο Ιωάννης ο Γεωμέτρης; Έζησε τον 10 αιώνα και μάλλον καταγόταν από αρχοντική οικογένεια. Είχε πολύ καλή εκπαίδευση, υπηρέτησε ως στρατιωτικός στο στράτευμα έως το 986, απόκτησε τον τίτλο πρωτοσπαθάριος, και αργότερα έγινε μοναχός. Από τα κείμενά του τεκμηριώνεται πως ήταν σύγχρονος του Νικηφόρου Φωκά, και ίσως το δεύτερο όνομά του «Κυριώτης» το έλαβε επειδή γεννήθηκε στην περιοχή Τὰ Κύρου της Κωνσταντινούπολης ή από μοναστήρι.

Η λογοτεχνική του παραγωγή περιλαμβάνει μια ποικιλομορφία ειδών: προγυμνάσματα (ένα είδος ρητορικών ασκήσεων), εκκλησιαστικές ομιλίες για τον Ευαγγελισμό και την Κοίμηση της Θεοτόκου, εγκώμια στον Γρηγόριο Ναζιανζηνό και στον Άγιο Παντελεήμονα, μία παράφραση των εννέα ωδών της Παλαιάς Διαθήκης αλλά και μία ποίηση που έχει αποκληθεί από τον Alexander Kazhdan «νέο είδος πολιτικής ποίησης» που αφορά σύγχρονα πολιτικά γεγονότα του ποιητή. Για τη σημασία που έχει αποκτήσει στις σπουδές για το Βυζάντιο είναι χαρακτηριστικό ότι ο  Kazhdan του αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο του Ιστορία της βυζαντινής λογοτεχνίας: A History of Byzantine Literature (850-1000), επιμ.: Χριστίνα Αγγελίδη, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα, 2006, σ. 249-272.. Τα ποιήματά του είναι πολύτιμες πηγές για την ιστορία της τέχνης και της αρχιτεκτονικής των βυζαντινών μνημείων και ουσιαστικά ανοίγει τον δρόμο στους επόμενους συγγραφείς όπως ο Μιχαήλ Ψελλός και ο Χριστόφορος Μυτιληναίος.

Η μορφή του δωρητή στην τοιχογραφία  που προέρχεται από τη Θεοτόκο την Κυριώτισσα της Κωνσταντινούπολης (σήμερα Kalenderhane τζαμί) έχει θεωρηθεί ότι ίσως ανήκει στον Ιωάννη Γεωμέτρη. Πηγή εικόνας: Cecil L. Striker, Y. Doğan Kuban, «Work at Kalenderhane Camii in Istanbul: Second Preliminary Report», DOP 22 (1968), σ. 185-193. Πίν. 32.

Το βιβλίο αυτό που κρατώ στα χέρια μου είναι αποκαλυπτικό γιατί μπορεί με μιας να γκρεμίσει στερεότυπα για τον βυζαντινό πολιτισμό. Εδώ παρουσιάζεται ο ποιητής ένας ζωντανός άνθρωπος να διαλογίζεται για τον εαυτό του, την πόλη του, τη φύση, να αναφέρεται ευθέως στον Θεό. Γενικά, στο έργο του η απεύθυνση προς τον Θεό συμπλέκεται υπέροχα με τα άλλα θέματα της ποίησής του, με λαϊκά τραγούδια και αυτοβιογραφικά σχόλια, λογοπαίγνια και κριτική για την ασκητική ζωή, μορφές του παγανισμού με άγια πρόσωπα της Εκκλησίας, περιγραφές κήπων και πύργων. Με δύο λόγια εξύμνηση του κάλλους που αναγνωρίζει ο ποιητής όταν το συναντήσει.

Ιδού ένα δείγμα από την ποίησή του.

Σὰν νὰ μιλάει κάποιος ποὺ ζήτησε νερὸ ἀπὸ μιὰ κοπέλα καὶ τὴν ἐρωτεύθηκε.

Ὤ τὸ πικρὸ νερὸ ποὺ πάλι ἤπια καὶ πάλι.

Διψῶ ἀκατάπαυστα. Ποιό τὸ νερὸ εἶναι ἐτοῦτο

ποὺ ἀνάβει πυρκαγιὰ καὶ καίει τὴν καρδιά μου;

Κρυβόταν τῶν ἐρώτων ὁ δαυλὸς ἐντός του.

Καὶ τώρα τί νὰ κάνω; Δῶσε μου ὅμως, κόρη,

τὰ χείλη σου νὰ πιῶ‧ μὰ ἀπὸ μακριὰ μὲ φλέγεις.

Κοντά σου τὴ φωτιὰ τοῦ πάθους πῶς θὰ ἀντέξω;

Μόνο ἕνα φάρμακο γιὰ αὐτὴ τὴ δίψα ξέρω:

τὸν ἔρωτα ἔρωτας πιὸ φλογερὸς τὸν σβήνει,

τὸν πιὸ μεγάλο ἔρωτα ἕνας πιὸ μεγάλος.

Χριστέ μου, ἁρπάζομαι ἀπὸ σένα τώρα, δῶσ᾽ μου

τὸ ζῶν νερό σου, αὐτὸ θὰ σβήσει καὶ τὴ φλόγα.

Ο Ιωάννης γνωρίζει την τέχνη του λόγου. Αλλά γνωρίζει και τη ζωή. Οι παραπάνω στίχοι δείχνουν έναν άνθρωπο που είχε γνωρίσει τον αισθησιασμό μέσα στη ζωή. Ή τουλάχιστον με πείθει για αυτό. Τα μοτίβα του ανθρώπινου και του θεϊκού έρωτα διαπερνούν τον λόγο του, δηλώνοντας όχι απλά μία θρησκευτική πίστη αλλά μία βαθειά παιδεία και μία εξαιρετική ευαισθησία.

Πάντως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο 10ος αιώνας είναι και η εποχή του Συμεών του Νέου Θεολόγου, ο οποίος με την ποίησή του τονίζει έντονα την προσωπική σχέση με τον Χριστό χρησιμοποιώντας ως μοτίβο για την κατανόηση αυτής της σχέσης τον έρωτα.

Το αποτέλεσμα του ποιητή καλλιτέχνη Ιωάννη είναι μια προσωπική γραφή, ένας λόγος άμεσος και απλός που αναβλύζει σα γάργαρο νεράκι από την ανάγνωση ή την ακρόαση των στίχων του.

Η πνευματική καλλιέργειά του και η γνώση της αρχαίας παράδοσης φαίνεται σε πολλά ποιήματά του ένα από τα οποία εμπνέεται από έναν καλλιτέχνη της μουσικής. Παρατηρώ την καταπληκτική εικονοποιΐα που βασίζεται στον κόσμο της θάλασσας και τον θαυμασμό του Ιωάννη για τη μεταμορφωτική δύναμη της τέχνης.

Σὲ κάποιον Μουσικό.

Κάποτε ὁ Θάμυρις κι ὁ Ὀρφέας κι ὁ Κινύρας

μὲ τὰ τραγούδια τους μαγεύαν δέντρα, πέτρες

καὶ τ᾽ ἄγρια ζῶα. Μὰ οἱ τερπνές σου μελωδίες

τὰ πάντα μάγεψαν: τῆς θάλασσας τοὺς βράχους,

νομίζω, καὶ τὴ θάλασσα τὴν ἄγρια ἀκόμη

τὴν κατευνάζουν καὶ τοὺς δυνατοὺς ἀνέμους

Κοίτα, σὰν ἄκουσε ὁ αἰθέρας τὸ τραγούδι

εὐθὺς σταμάτησε τὴ δίνη τῶν ἀνέμων,

καὶ τῶν πυκνῶν συνέτριψε νεφῶν τὰ στίφη.

Δὲς πῶς χαρούμενη κι ἡ αἰθρία χαμογελάει!

Καὶ κάτω ἡ θάλασσα ἡ τρικυμισμένη πρῶτα

αἴφνης ἠρέμησε κι ἁπλώθηκε σὰν λάδι,

τὴν ὕβρη πέταξε ὅπως ὁ φονιὰς πετάει

στῆ γῆ τὸ ξίφος, καταπράυνε τὴ μανία‧

ἀπ᾽ τὴ χαρὰ ποὺ μελωδεῖς σοῦ ἀνοίγει δρόμο.

Γλυκὰ ἡ γαλήνη σὲ κοιτάζει καὶ γελάει.

Σκιρτοῦν τὰ ψάρια κι ἡ φιλόμουση Ἀλκυόνα

μὲ τὸ δικό της σοῦ ἀποκρίνεται τραγούδι.

Γύρω καὶ πλάι στὴ λύρα πλέει τὸ δελφίνι,

κρώζει κι ὁ σκάρος καὶ μπροστὰ χιμᾶ ὁ ναυτίλος,

φτάνει γοργᾶ καὶ προσπερνᾶ τὸ πλοῖο ὁ πομπίλος.

Ἀλλὰ φοβοῦμαι μὴ μαγέψεις τὸ καράβι

καὶ στὸ τραγούδι σου τὸ κάνεις νὰ χορέψει

καὶ τ᾽ ἄνω κάτω τότε φέρεις μὲ τὴ βία,

ἢ κάνεις ν᾽ ἀνεβοῦν πουλιά, θηρία καὶ ψάρια

στὸ πλοῖο πάνω καὶ στὸν πάτο τὸ τραβήξεις,

ἢ μήπως πέτρες γίνουν αἴφνης ὣς κι οἱ ναῦτες

ἢ καὶ τὰ πάντα, ἂν θὲς νὰ μοιάσεις στὶς Σειρῆνες.

Βλέπεις αὐτὸς κάνει ὣς κι οἱ πέτρες νὰ κινοῦνται,

ζωὴ σὰν νά ᾽χουνε κι αὐτές, κι ἀπὸ τοὺς ζῶντες

μπορεῖ νὰ κάνει πέτρες ὅποιους κι ἂν θελήσεις.

Η μετάφραση του Βαρθαλίτη είναι εξαίσια, δεν προδίδει το πρωτότυπο κείμενο, μεταγράφοντας τους στίχους σε ένα ιδίωμα γήινο και μαζί φευγάτο. Πιστεύω ότι μπορεί να προχωρήσει ο Βαρθαλίτης και να εργαστεί σε ολόκληρο το ποιητικό σώμα του Ιωάννη ώστε να γίνει ευρύτερα γνωστό το έργο του. Η μεγάλη άγνωστη του βυζαντινού πολιτισμού είναι η ποίηση. Είναι πια αυτονόητο ότι μόνο με καλές μεταφράσεις μπορεί να σπάσει το φράγμα που χωρίζει το τότε από το σήμερα για να μάθουμε τα αριστουργήματα του βυζαντινού λόγου.

Παραμονές εκλογών ένα βιβλίο για την ποίηση. Ποιός λογικός άνθρωπος θα το τολμούσε; Μόνο εκείνος που πιστεύει ότι μία τέτοια πράξη δεν είναι ούτε σπατάλη ούτε μάταιη, αλλά μία κατάθεση στην τράπεζα του πνεύματος που θα αποδώσει. Για μένα αυτή η πράξη είναι εξόχως πολιτική.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s