Category Archives: ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

«Ορθοδοξία και συναφειακή θεολογία. Εναύσματα από την εκκλησιαστική Παράδοση»

Διεθνές Συνέδριο 23-26 Μαΐου 2013
(Cluj-Napoca, Ρουμανία)

   Το απόγευμα της 23ης Μαΐου ξεκίνησαν οι εργασίες του Διεθνούς Θεολογικού Συνεδρίου με τίτλο «Ορθοδοξία και συναφειακή θεολογία. Εναύσματα απο την εκκλησιαστική Παράδοση» στην Cluj-Napoca, της Ρουμανίας. Επιφανείς Ορθόδοξοι θεολόγοι απ’ όλον τον κόσμο συγκεντρώθηκαν για να συζητήσουν μέσα από την προοπτική της πατερικής θεολογίας τις προκλήσεις που φέρνει η συναφειακότητα για το μέλλον της Ορθόδοξης θεολογίας. Το Συνέδριο διοργανώθηκε από την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών του Βόλου σε συνεργασία με το Ρουμανικό Ινστιτούτο Δι-ορθόδοξων, Δι-ομολογιακών και Δια-θρησκευτικών Σπουδών (INTER, Cluj-Napoca, Ρουμανία), το Πρόγραμμα Ορθοδόξων Χριστιανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Fordham (Νέα Υόρκη, Η.Π.Α.), την Έδρα Ορθόδοξης θεολογίας του Πανεπιστημίου του Münster (Γερμανία), το Χριστιανικό Πολιτιστικό Κέντρο Βελιγραδίου/ Κέντρο για τη Μελέτη του Πολιτισμού και του Χριστιανισμού (Βελιγράδι, Σερβία), το Βιβλικό Θεολογικό Ινστιτούτο του Αγίου Ανδρέα (Μόσχα, Ρωσία) και το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Ορθοδόξων Θεολογικών Σχολών (EFOST, Βρυξέλλες) με την υποστήριξη της Ορθόδοξης Μητρόπολης του Cluj και της Σχολής Ορθόδοξης θεολογίας του Πανεπιστημίου Babes – Bolyai (Cluj-Napoca, Ρουμανία).
O Καθηγητής Mihaela Lutas, ως εκπρόσωπος της Σχολής Ορθόδοξης θεολογίας του Πανεπιστημίου Babes – Bolyai που φιλοξένησε το συνέδριο, αφού καλωσόρισε τους συνέδρους, επεσήμανε τη σπουδαιότητα του θεολογικού αυτού γεγονότος. Η Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου του Babes – Bolyai, διαθέτει τέσσερις επιμέρους θεολογικές σχολές, την Ορθόδοξη, την Ρωμαιοκαθολική, την Ελληνόρρυθμη Καθολική, και την Προτεσταντική, προσφέροντας έτσι ένα πρόγραμμα σπουδών με ανοικτούς ορίζοντες. Στη συνέχεια ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου, Καθηγητής  Ioan Chirila υπογράμμισε τη σημασία της θεματικής του συνεδρίου, όπως επίσης και την πανορθόδοξη σπουδαιότητά του. Ο Μητροπολίτης του Cluj Ανδρέας από την πλευρά του, στον σύντομο χαιρετισμό του διατύπωσε ορισμένες σκέψεις σχετικά με την σπουδαιότητα της συναφειακότητας, τονίζοντας οτι εαν η Εκκλησία δεν είναι συναφειακή, δεν μπορεί να είναι πιστή στον Ιησού Χριστό, ο οποίος είναι «Ιησούς Χριστός εχθές και σήμερον ο αυτός και εις τους αιώνας» (Εβρ.13:8). Ο Radu Preda, (Διευθυντής του Ρουμανικού Ινστιτούτου Δι-ορθόδοξων, Δι-ομολογιακών και Δια-θρησκευτικών Σπουδών (INTER, Cluj-Napoca), Ρουμανία και Αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνικής Θεολογίας στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Babes – Bolyai, έκανε στη συνέχεια μια σύντομη εισαγωγή στη θεματολογία του Συνεδρίου, σημειώνοντας ότι «η Ορθοδοξία διαθέτει ένα μήνυμα, αλλά εξακολουθεί να στερείται της (κατάλληλης) γλώσσας. Προκειμένου να μάθει αυτή τη γλώσσα, η Ορθοδοξία οφείλει να συνειδητοποιήσει σε βάθος την προβληματική και τις προσδοκίες της νεωτερικότητας».
Εἰκόνα

Στην πρώτη συνεδρία του Συνεδρίου ο π. Calinic Berger, (Δρ. Θεολογίας και ιερέας της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στις Η.Π.Α). ανέπτυξε το θέμα «Συναφειακή θεολογία, το ‘Πατερικό φρόνημα’ και η Τριαδολογία του π. Δημητρίου Στανιλοάε». Ο ομιλητής διέκρινε ανάμεσα στις δυο έννοιες του όρου «συναφειακή», από την μια μεριά την όψη της ιστορικο-κριτικής μελέτης των πατερικών κειμένων και από την άλλη την προσπάθεια της θεολογίας να εκφράσει τις αλήθειες της χριστιανικής πίστης με έναν τρόπο ουσιαστικό σε συγκριμένες κοινωνικές, γλωσσικές ή πολιτισμικές περιστάσεις, σημειώνοντας ότι η πρόκληση για την ορθόδοξη θεολογία είναι τόσο η αφομοίωση της πατερικής γνώσης όσο και η εφαρμογή της με έναν ζωντανό και μεταμορφωτικό τρόπο στην υπαρξιακή κατάσταση του μοντέρνου κόσμου. Ο εισηγητής παρουσίασε στη συνέχεια τρία βασικά συστατικά στοιχεία, τα οποία σύμφωνα με τη θεώρησή του συγκροτούν την έννοια του «φρονήματος των Πατέρων»: την ανάγκη για τη ζώσα εμπειρία του Θεού (τόσο την καταφατική όσο και την αποφατική), μια προσέγγιση της Παράδοσης ως δημιουργικότητα σε συνέχεια, και την κεντρικότητα της αγίας Γραφής στην ευσέβεια και τη θεολογική σκέψη. Στην προοπτική αυτή εξέτασε την θεολογική μεθοδολογία του π. Δημητρίου Στανιλοάε, όπως αυτή χρησιμοποιήθηκε στην τριαδολογία του, ως ένα παράδειγμα της νεο-πατερικής σύνθεσής του.

Ο Αριστοτέλης Παπανικολάου (Καθηγητής, Συν-Ιδρυτής Διευθυντής του Κέντρου Ορθοδόξων Χριστιανικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο του Fordham, Νέα Υόρκη-Η.Π.Α.) παρουσίασε το θέμα «Πρόσωπο, Αρετές και Πόλεμος». Με αφετηρία τη σκέψη του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, ανέπτυξε μια ορθόδοξη θεολογία του προσώπου, την οποία συσχέτισε με την αρετές, όπως κατανοούνται από τον Μαξίμο τον Ομολογητή, ως ένα είδος μαθητείας στο πως να αγαπάει κάποιος, αναδεικνύοντας τη σπουδαιότητα αυτής της θεολογίας του προσώπου σε σχέση προς την ηθική του πολέμου.

Στην πρώτη πρωινή συνεδρία της δεύτερης μέρας του Συνεδρίου (24 Μαίου), ο Διάκονος Paul Gavrilyuk, (Καθηγητής, Πανεπιστήμιο St Thomas, Minnesota – Η.Π.Α.) μίλησε με θέμα «Το επιστημολογικό περίγραμμα της Νεο-πατερικής θεολογίας του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ», όπου διερεύνησε τις επιστημολογικές συντεταγμένες του θεολογικού έργου του Ρώσου θεολόγου. Ο ομιλητής αρχικά επεχείρησε να συστηματοποιήσει τον τρόπο που ο Φλωρόφσκυ προσεγγίζει τα θεολογικά πρότυπα και τις πηγές του, όπως λ.χ. τη θεία Αποκάλυψη, την εκκλησιαστική εμπειρία, την αγία Γραφή και την Παράδοση. Σύμφωνα με τον εισηγητή, οι επιστημολογικές προκείμενες του Φλωρόφσκυ εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον Alexei Khomiakov. Στην προοπτική αυτή σημείωσε ότι ο τρόπος που αντιμετωπίζει ο Φλωρόφσκυ την θρησκευτική γνώση αποτελούσε μια μορφή κοινωνικής επιστημολογίας, η οποία θα μπορούσε να περιγραφεί ως «η εκκλησιακή επιστημολογία της καθολικής μεταμόρφωσης».

Ο π. Radu Bordeianu, (Αναπληρωτής Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Duquesne, Πρόεδρος του Ορθόδοξου Θεολογικού Συνδέσμου της Αμερικής – OTSA, Η.Π.Α.), ανέπτυξε το θέμα «Το Άγιο Πνεύμα καθιστά την Εκκλησία συναφειακή. Διαφορετικότητα, ενότητα, Χαρίσματα και Θεσμός, ήδη και όχι ακόμη», όπου σημείωσε ότι στο πλαίσιο της διασταύρωσης της Πνευματολογίας με την Εκκλησιολογία, η ορθόδοξη θεολογία μπορεί να καταστεί συναφειακή. Μετά την εξέταση των σχετικών θέσεων των Λόσκυ, Νησιώτη, Ζηζιούλα, Φλωρόφσκυ, Ευδοκίμοφ, Αφανάσιεφ και Στανιλοάε και των επιμέρους διαφορών που έχουν μεταξύ τους, έδειξε ότι όλοι οι παραπάνω στοχαστές ενδιαφέρονταν για την διατήρηση τόσο της ενότητας και της διαφορετικότητας της Εκκλησίας. Οι περισσότεροι μάλιστα απ’ αυτούς απέδωσαν τον ρόλο της διαφοροποίησης στο άγιο Πνεύμα που ανταποκρίνεται στις ανάγκες της Εκκλησίας στο εκάστοτε περιβάλλον. Η συναφειακότητα της Εκκλησίας φανερώνεται στην πολλαπλότητα των προσώπων που τη συγκροτούν, στα διαφορετικά αξιώματα και δωρεές, όπως επίσης και στη σχέση ανάμεσα στα χαρίσματα και στο θεσμό. Σύμφωνα με τον ομιλητή, το Άγιο Πνεύμα διαποτίζει όλες αυτές τις πτυχές της εκκλησιαστικής ζωής, καθιστώντας την Εκκλησία συναφειακή, διατηρώντας επίσης την ταυτότητά της δια μέσω των αιώνων, στον εκάστοτε τόπο.
Ο Ιωάννης Φωτόπουλος, (Αναπληρωτής Καθηγητής, St Mary’s College-Η.Π.Α.) μίλησε με θέμα «‘Ας εξασκηθούμε στην βιβλική έρευνα’: Η αλληλογραφία μεταξύ Ιερωνύμου και Αυγουστίνου Ιππώνος αναφορικά με θέματα σύγχρονης Ορθόδοξης Βιβλικής επιστήμης». Ο ομιλητής εξετάζοντας την μακροχρόνια αλληλογραφία μεταξύ Ιερωνύμου και Αυγουστίνου στα τέλη του 4ου αιώνα και στις αρχές του 5ου καθώς και τη μεταξύ τους συζήτηση πάνω σε θέματα βιβλικής ερμηνείας, όπως λ.χ. την κειμενική κριτική, τη μετάφραση, την εξηγητική και την ερμηνευτική, έδειξε τον τρόπο που η βιβλική επιστήμη του Ιερωνύμου και του Αυγουστίνου είναι σημαντική τόσο για την ορθόδοξη βιβλική επιστήμη όσο και για τον ορθόδοξο χριστιανισμό γενικότερα, αναδεικνύοντας επίσης τρόπους με τους οποίους η σύγχρονη βιβλική επιστήμη εξελίχθηκε από την εποχή των Πατέρων αυτών. Υποστήριξε επίσης ότι δεν είναι επαρκές για τους ορθόδοξους χριστιανούς να επαναλαμβάνουν απλά την εξηγητική του Αυγουστίνου, του Ιερωνύμου ή οποιουδήποτε άλλου Πατέρα, αλλά αντίθετα χρειάζεται να μάθουν απο τους Πατέρες, χρησιμοποιώντας ταυτόχρονα τα επιστημονικά εργαλεία που είναι διαθέσιμα στις μέρες μας, προκειμένου να ερμηνεύουν τις Γραφές κατά τρόπο αποτελεσματικό στη σύγχρονη πραγματικότητα.

Η Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου, (Δρ. Θεολογίας, Διδάσκουσα στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο) παρουσίασε το θέμα «Το εσχατολογικό σώμα: Οικοδομώντας την χριστιανική ορθόδοξη ανθρωπολογία επέκεινα της φυλετικής ταυτότητας». Η ομιλήτρια συζήτησε κυρίως το ερώτημα «πως μπορεί ο ορθόδοξος θεολογικός λόγος να απαντήσει στις σύγχρονες προκλήσεις τηςδιαφοράς του φύλου και της πολιτογραφημένης και υποχρεωτικής ετεροφυλοφιλίας χωρίς να οπισθοδρομήσει προς έναν φυλετικό ουσιοκεντρισμό, σεξισμό και την πατριαρχική ομοφοβία;». Εξετάζοντας τις απελευθερωτικές πηγές της ορθόδοξης παράδοσης, υποστήριξε περαιτέρω ότι η πατερική σκέψη και η ορθόδοξη θεολογία μπορούν να συμβάλουν τόσο στις πνευματικές φιλοδοξίες όσων υφίστανται διακρίσεις όσο και στον σύγχρονο λόγο αναφορικά με την σεξουαλικότητα. Επίσης, παρουσίασε την εσχατολογικά προσανα-τολισμένη, θεωρία για το φύλο του Γρηγορίου Νύσσης, ολοκληρώνοντας την εισήγησή της με μια σύντομη συζήτηση των επιμέρους τρόπων με τους οποίους ο ορθόδοξος θεολογικός λόγος μπορεί να συμβάλλει στις σύγχρονες συζητήσεις πάνω σε θέματα φύλου και σεξουαλικότητας, προσωπικής μεταμόρφωσης και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ο Rastko Jovic, (Δρ. Θεολογίας, Εκπαιδευτικός, μέλος του Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου της Θεολογικής Σχολής Βελιγραδίου), ανέπτυξε το θέμα «Θεολογία με ανθρώπινο πρόσωπο», όπου διατύπωσε τον προβληματισμό του για τη συναφειακότητα της ορθόδοξης θεολογίας, προσφέροντας ορισμένα παραδείγματα από την κομμουνιστική περίοδο. Ασκώντας κριτική στην θεολογία εκείνη που αποφεύγει να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της εποχής της, θεωρώντας την ως δοκητική, τόνισε τη σημασία και την ανάγκη μιας σοβαρής κατανόησης της ιστορίας. Σύμφωνα με τον ομιλητή, η θεολογία της απελευθέρωσης σχετίζεται με την καταστροφική οικονομική κατάσταση στην Λατινική Αμερική και την Αφρική και επομένως δεν είναι επαρκής προκειμένου να αντιμετωπίσει προβλήματα που ανακύπτουν σε άλλο ιστορικό πλαίσιο. Ωστόσο, μια θεολογία με ανθρώπινο πρόσωπο είναι αναγκαία για μια προσέγγιση των ανθρώπων στο σήμερα, ως φροντίδα για την σωτηρία της ανθρωπότητας στο παρόν. Το μήνυμα της Εκκλησίας εξαρτάται από τον βαθμό που θα μπορέσει να απελευθερωθεί το ίδιο από δομές που αντανακλούν τη φεουδαρχική κοινωνία αντί τη Βασιλεία του Θεού. Χωρίς εσωτερική απελευθέρωση, η Εκκλησία δεν θα καταστεί ικανή να δημιουργήσει θεολογία που θα μπορούσε να θεωρείται αξιόπιστη από τον σύγχρονο κόσμο.
Ο Michael Hjälm, (Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος του Ορθόδοξου Ιδρύματος «Άγιος Ιγνάτιος» Στοκχόλμη, Σουηδία, Θεολογικός Σύμβουλος Ιεράς Μητροπόλεως Ελσίνκι, Ορθόδοξη Εκκλησία της Φιλανδίας), μίλησε με θέμα «Ο ρόλος της Εκκλησίας στις Οικονομικές κρίσεις. Αναφορικά με την σχέση ανάμεσα στις ηθικές προ-καταλήψεις και την εμπορευματοποίησή τους», όπου παρουσίασε την ανάπτυξη των κοινωνικών και οικονομικών δομών στην νεωτερικότητα, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η Εκκλησία συνδέεται με έναν προ-νεωτερικό κόσμο που έχει στο επίκεντρό του ολιστικές κοσμοθεωρίες. Πρόκειται εδώ για το ακριβώς αντίθετο του εξορθολογισμού ως ένα είδος διαφοροποίησης. Αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον που εμποδίζει την πορεία του εξορθολογισμού με αποτέλεσμα την διαίρεση παρά την διάκριση ανάμεσα σε ηθικά και κοινωνικά ζητήματα απέναντι σε υπο-συστήματα που περιλαμβάνουν μορφές εμπορευματοποίησης. Με βάση μια κατανόηση του εξορθολογισμού ως διαφοροποίηση, ο ομιλητής υποστήριξε ότι η οικονομική κρίση στην νοτιοανατολική Ευρώπη, και ειδικά στην Ελλάδα διαθέτει πολιτιστικές και εκκλησιαστικές ρίζες που θέτουν υπο αμφισβήτηση την αυτο-κατανόηση της Εκκλησίας και την πράκτική της σε σχέση προς την κοινωνία.
Ο π. Zosim – Dorin Oancea, (Καθηγητής Φιλοσοφίας της Θρησκείας, Πανεπιστήμιο του Sibiu, Ρουμανία), μίλησε με θέμα «Κοινωνία με το Θεό μέσα στον Κόσμο. Η περιβαλλοντική κρίση ως πρόκληση για την αυτοκατανόηση της Ορθοδοξίας». Ο ομιλητής τόνισε με έμφαση ότι η συναφειακότητα σχετίζεται προς το περιβάλλον, διατυπώνοντας το ερώτημα για τον βαθμό που η σύνδεση ανάμεσα στην πνευματική ζωή και το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον της ανθρωπότητας είναι νόμιμη ή όχι. Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, όπως εκφράστηκε, λ.χ. στην λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, η κοινωνία με τον Θεό στο πλαίσιο της φύσης είναι συστατικός παράγοντας για όλους τους ανθρώπους σε κάθε εποχή. Αναφερόμενος σε ορισμένες σημαντικές στιγμές από την πρόσφατη ιστορία της εμπλοκής της Ορθόδοξης Εκκλησίας σε θέματα οικολογίας, ο ομιλητής ερμήνευσε την θεολογική συναφειοποίηση με όρους ενεργοποίησης, όταν αυτό είναι αναγκαίο, συγκεκριμένων δυνατοτήτων που υπάρχουν στην Παράδοση και στην λειτουργική εμπειρία της Εκκλησίας.
Ο Assaad Elias Kattan, (Καθηγητής στην Έδρα Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Münster, Γερμανία), ανέπτυξε το θέμα «Ο Σταυρός ως ‘Ισλάμ’- Η προσέγγιση του Georges Khodr ως ένα παράδειγμα συναφειακής θεολογίας». Μεταξύ των διαφόρων θεολογικών θεμάτων, με τα οποία έχει ασχοληθεί ο Georges Khodr, σήμερα Μητροπολίτης του Όρους Λιβάνου, ένας θεολόγος με την μεγαλύτερη ίσως επιρροή στο Αραβικό κόσμο, το Ισλάμ κατέχει κυρίαρχη θέση. Η προσέγγιση του Ισλάμ από τον Khodr, με το οποίο οι προ-Χαλκηδόνιοι Χριστιανοί είχαν έρθει σε επαφή ήδη από τον 7ο αιώνα, δεν αποτελεί μονάχα πρόσκληση για θεολογική καινοτομία, αλλά φανερώνει επίσης και τον εγγενή σύνδεσμο ανάμεσα σε μια καλή θεολογία και της συνάφειας. Ο ομιλητής διερεύνησε επίσης τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της προσέγγισης, επικεντρώνοντας στην συναφειακή προοπτική. Τέλος έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην κατανόηση απο τον Khodr του Εσταυρωμένου Ιησού, ως την πραγμάτωση της ίδιας της φύσης του «Ισλάμ».

Ο Radu Preda, (Διευθυντής του Ρουμανικού Ινστιτούτου Δι-ορθόδοξων, Δι-ομολογιακών και Δια-θρησκευτικών Σπουδών – INTER, Cluj-Napoca, Ρουμανία και Αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνικής Θεολογίας στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Babes –Bolyai), παρουσίασε το θέμα «Ανθρώπινα δικαιώματα ως ένα παράδειγμα συναφειακής θεολογίας». Ο ομιλητής επεσήμανε ότι όχι μόνο η Ορθοδοξία, αλλά και όλες οι άλλες χριστιανικές ομολογίες είχαν ένα δύσκολο δρόμο να διανύσουν πριν να αποδεχθούν τα ανθρωπίνα δικαιώματα. Βασική θέση του υπήρξε ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ανάγκη να υποστούν μια διπλή συναφειοποίηση: από τη μια μεριά οι χριστιανικές αρετές, ειδικά η βιβλική ανθρωπολογία, στο πλαίσιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και από την άλλη είναι ανάγκη να βρεθούν νέοι τρόποι προσέγγισης αυτών των αρετών. Πρόκειται εδώ για μια «συναφειοποίηση της συνάφειας».

Στην πρώτη πρωινή συνεδρία της τρίτης ημέρας του συνεδρίου (25 Μαΐου) ο π. Hilarion Reznichenko, (Μάστερ Θεολογίας, Ορθόδοξη Θεολογική Ακαδημία Αγίας Πετρούπολης, Τμήμα Κλασικών και Σύγχρονων Γλωσσών – Ρωσία) παρουσίασε το θέμα «Επιστήμη και Θρησκεία: Συμβατότητα και ισορροπία», όπου εξέτασε τη σχέση της επιστήμης προς τη θρησκεία ως μια από τις πλέον σημαντικές προκλήσεις της σύγχρονης Ορθόδοξης απολογητικής. Ο ομιλητής υποστήριξε ότι η θρησκεία και η επιστήμη μπορούν να συνυπάρξουν αμοιβαία ως δυο διαφορετικοί αλλά όχι αντιφατικοί τρόποι κατανόησης του κόσμου και της γνώσης. Στην προοπτική αυτή, η τάση αναμίξεως της επιστήμης με τη θρησκεία ή ο ολοκληρωτικός διαχωρισμός τους δεν φαίνεται να αποτελούν τις πιο κατάλληλες προσεγγίσεις. Αν και ο διάλογός μεταξύ επιστήμης και θρησκείας δεν γνώρισε μόνο θετικές αλλά και αρνητικές φάσεις, τα κοινά σημεία αλληλεπίδρασης καθίστανται προφανή κάτω από συγκεκριμένες επιστημολογικές συνθήκες. Ο ομιλητής σημείωσε ότι η σύγχρονη θεολογία διατρέχει τον κίνδυνο να καταστεί μη βιώσιμη εάν δεν εκτιμήσει κατάλληλα την πρόσβαση στις κατακτήσεις των φυσικών και ανθρωπιστικών επιστημών. Από τη  άλλη πλευρά, η επιστήμη θα μπορούσε να μετατραπεί σε επιστημονισμό ή ένα είδος ιδεολογίας, εάν δεν καταφέρει να επιδείξει παρόμοια ανοικτότητα.

cluj_nap01

Στη συνέχεια ο π. Γρηγόριος Παπαθωμάς, (Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών και Ορθοδόξου Θεολογικού Ινστιτούτου αγίου Σεργίου Παρισίων, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Ορθοδόξων Θεολογικών Σχολών,-EFOST, Βρυξέλλες), ανέπτυξε το θέμα «Κανονικό Δίκαιο. Η σημασία των κανόνων σήμερα». Στην εισήγησή του ο ομιλητής υποστήριξε ότι η σημαντική και αναγκαία διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και την ιστορική συναφειακότητα αποτελεί πρωταρχικό κριτήριο και conditio sine qua non για τη μελέτη του κεντρικού ερωτήματος της συναφειακότητας στην ιστορία της Εκκλησίας. Η συναφειακότητα δεν προηγείται της αλήθειας, αλλά την ακολουθεί κατά τρόπο υποστατικό και δομικό (η αρχή της προτεραιότητας των ιερών Κανόνων). Η συναφειακότητα σχετικοποιείται, και η οντολογική της δύναμη περιορίζεται από το γεγονός ότι οι κανόνες «αφορούν» εξ ορισμού σε εσχατολογικές πραγματικότητες (η αρχή του εικονισμού των ιερών Κανόνων). Τέλος ο ομιλητής σημείωσε ότι οι κανόνες της Εκκλησίας διαθέτουν ξεκάθαρα ένα οντολογικό περιεχόμενο, τονίζοντας ότι αν και η ιστορική τους συναφειακότητα μπορεί να αποτελεί μια αναπόφευκτη πτυχή για την μελέτη τους, ωστόσο αυτή δεν περιορίζει σε καμιά περίπτωση την οντολογία τους.
Στην δεύτερη πρωινή συνεδρία, ο Χαράλαμπος Βέντης, (Δρ. Θεολογίας, Επιστημονικός Συνεργάτης Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών), εξέτασε το θέμα «Θεολογία και Ιστορία», από μια ορθόδοξη οπτική γωνία. Δίνοντας καταρχήν έμφαση στις πτυχές της χριστιανικής διδασκαλίας που επιβάλλουν μια εξ ολοκλήρου θετική στάση απέναντι στην ιστορία (λ.χ. την Ενσάρκωση), ο ομιλητής άσκησε κριτική σε εσωστρεφείς τάσεις της Εκκλησίας, που καθρεπτίζουν μια αποστασιοποίηση και αισθητή επιφυλακτικότητα σε σχέση προς την ιστορία, μια υποτίμηση της πολιτικής ή των προκλήσεων της νεωτερικότητας. Σύμφωνα με τον ομιλητή, η θεολογία είναι επιφορτισμένη με το προνόμιο της σχετικοποίησης των ιστορικών περιόδων και πολιτισμών, της διάλυσης των ψευδαισθήσεων του ιστορικού ντετερμινισμού, του εντοπισμού και της αντιμετώπισης των αδικιών και των ποικίλων μορφών βαρβαρότητας, προασπίζοντας έτσι την ανοικτή φύση του μέλλοντος, που διαμορφώνεται από το Άγιο Πνεύμα, το οποίο «όπου θέλει πνει» (Ιω. 3:8).

Ο Διονύσιος Σκλήρης, (Μάστερ Πανεπιστημίου King’s College του Λονδίνου και Σορβόννης) παρουσίασε το θέμα «Η μαξιμιανή διαλεκτική ανάμεσα στον Λόγο, Τρόπο, το Τέλος σε μετανεωτερικό πλαίσιο και η σημασία της για τη θεολογική αξιολόγηση των φυλών και του εθνικισμού», όπου υποστήριξε ότι η διαλεκτική αυτή, όπως εντοπίζεται στο έργο του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, θα μπορούσε να αξιοποιηθεί εκ νέου ως μια ιδιότυπη «θεολογία του διαλόγου». Μια τέτοια θεολογία θα μπορούσε να εμπλακεί σε διάλογο με την μετανεωτερικότητα, όπως επίσης και με συγκεκριμένα ρεύματα σκέψης, όπως λ.χ. την μετα-Εγελιανή διαλεκτική φιλοσοφία, έναν ορισμένο αντι-ουσιοκεντρισμό, κατάλληλο κατά την περίοδο μετά την γλωσσολογική στροφή στη φιλοσοφία και τη συναφή συμβολή του μετα-στρουκτουραλισμού, τη Λακανική και μετα-Λακανική ψυχαναλυτική σκέψη, τη φαινομενολογία κλπ. Ο ομιλητής παρουσίασε επίσης ένα παράδειγμα εφαρμογής μιας τέτοιας «θεολογίας του διαλόγου» (η οποία περιλαμβάνει επίσης κι άλλα ρεύματα της ορθόδοξης παράδοσης, όπως την τριαδική θεολογία των Καππαδοκών, την ανθρωπολογία του Γρηγορίου Νύσσης, την έμφαση της σχολής της Αντιόχειας στην ιστορικότητα κλπ.) στο θέμα της φυλής και του έθνους. Η προσέγγισή του βασίστηκε σε μια νεο-χαλκηδόνια λογική όπου οι διαιρέσεις καλούνται να μεταβληθούν σε διακρίσεις που βρίσκονται σε διάλογο, αναζητώντας μια τρίτη εναλλακτική αναφορικά με το δίλημμα ανάμεσα στον εθνικισμό και την αφηρημένη παγκοσμιότητα.

Στην πρώτη απογευματινή συνεδρία η  Crina Gschwandtner, (Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Fordham, – Νέα Υόρκη-Η.Π.Α.), μίλησε με θέμα «Φιλοσοφία και Θεολογία», όπου υποστήριξε ότι η φιλοσοφία υπηρετεί μια σημαντική λειτουργία στο πλαίσιο της ορθόδοξης παράδοσης και μπορεί να βοηθήσει τη σύγχρονη ορθόδοξη θεολογία να ασχοληθεί με τη συνάφεια του μετανεωτερικού κόσμου, στον οποίο ζούμε. Η ομιλήτρια πρότεινε ότι η σύγχρονη γαλλική φιλοσοφία, ειδικά η ερμηνευτική και η φαινομενολογία, μπορεί να προσφέρει σημαντικά εργαλεία για τη θεολογική σκέψη, δείχνοντας με ποιο τρόπο θα μπορούσε αυτή να αξιοποιηθεί με παραγωγικό τρόπο από την σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη

Ο Βασίλειος Μακρίδης, (Καθηγητής Κοινωνιολογίας του Ορθόδοξου Χριστιανικού Πανεπιστημίου του Erfurt, Γερμανία), ανέπτυξε το θέμα «Ορθόδοξος Χριστιανισμός και Κοινωνικές Επιστήμες: Κοινωνιολογία, Κοινωνική Ανθρωπολογία, Πολιτική Επιστήμη». Σύμφωνα με τον ομιλητή, η Εκκλησία πάντοτε με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο είχε αντιμετωπίσει κοινωνικά ζητήματα (λ.χ. φτώχεια, αδικίες) και είχε αναπτύξει την ανάλογη φιλανθρωπική δράση. Υπάρχει επίσης στην ιστορία ένας πλούσιος θεολογικός στοχασμός πάνω σε κοινωνικά θέματα, από μια ορθόδοξη οπτική γωνία. Επιπλέον, η κοινωνική κριτική δεν είναι κάτι που απουσιάζει από τον αντίστοιχο θεολογικό λόγο. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, κάποιος θα μπορούσε να εντοπίσει αρκετές διαφορές ανάμεσα στην Ορθόδοξη Ανατολή και την Λατινική Δύση σε σχέση με την αντιμετώπιση κοινωνικών θεμάτων, ειδικά μάλιστα στην νεώτερη εποχή. Για παράδειγμα η Ορθόδοξη Ανατολή κατά βάση στερείται μιας συστηματοποίησης των θέσεων της Εκκλησίας με την μορφή μια «κοινωνικής διδασκαλίας», κάτι που αντίθετα απαντάται στην Δύση. Ο ομιλητής σημείωσε επίσης ότι οι σύγχρονες κοινωνικές επιστήμες αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα από τις θρησκευτικές σκοπιμότητες και απολαμβάνουν σήμερα ένα πλήρως αυτονομημένο καθεστώς στον ακαδημαϊκό χώρο. Παρ’ όλα αυτά τα αποτελέσματα των ερευνών τους λαμβάνονταν συχνά σοβαρά υπόψη, ως χρήσιμα για τις πρακτικές ανάγκες του έργου της Εκκλησίας με συνέπεια να περιλαμβάνονται σε επιστημονικά πεδία, όπως η «χριστιανική κοινωνιολογία». Ο ομιλητής προσέγγισε το ευρύτατο αυτό ζήτημα, εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους η ορθόδοξη θεολογία μπορεί να ξεκινήσει έναν δημιουργικό διάλογο με τις σύγχρονες κοινωνικές επιστήμες, ενώ συζήτησε ορισμένες επιφυλάξεις που οφείλουν οι Ορθόδοξοι να έχουν κατά νου.

Στην δεύτερη απογευματινή συνεδρία, η οποία ήταν και η τελευταία του συνεδρίου, ο Davor Dzalto, (Καθηγητής Πανεπιστημίου του Niss, Πρόεδρος του Ινστιτούτου για τη Μελέτη του Πολιτισμού και του Χριστιανισμού, Βελιγράδι, Σερβία), εξέτασε το θέμα «Ορθοδοξία και Σύγχρονη τέχνη: μια αφύσικη συμμαχία;», όπου υποστήριξε ότι η θρησκεία κατέχει μια «ιδιάζουσα θέση» στη σύγχρονη τέχνη. Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για τη θέση της σύγχρονης τέχνης στη θρησκεία, και ειδικά στην ορθόδοξη θεολογία. Ο ομιλητής αναρωτήθηκε γιατί η σύγχρονη τέχνη και θρησκεία ακολούθησαν χωριστούς δρόμους στην ιστορία της μετα-νεωτερικότητας, ενώ διερεύνησε εάν η ορθόδοξη θεολογία και η σύγχρονη τέχνη θα μπορούσαν να μάθουν η μια απο την άλλη και με ποιό τρόπο θα μπορούσε να γίνει αυτό. Προκειμένου να εξετάσει τις πιθανές σχέσεις και τα αμοιβαία οφέλη τους ο ομιλητής ανέλυσε ορισμένες έννοιες που είναι βασικές τόσο στην ορθόδοξη θεολογία (ειδικά στην ανθρωπολογία) όσο και σε ορισμένες απο τις σημαντικότερες εκδηλώσεις της σύγχρονης τέχνης: δημιουργία/ δημιουργικότητα, ελευθερία και η κοινωνική διάσταση της ανθρώπινης (καλλιτεχνικής) εμπειρίας και ύπαρξης.

Ο Παντελής Καλαϊτζίδης, (Διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, Διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Επισκέπτης Καθηγητής στο Ορθόδοξο θεολογικό Ινστιτούτο του Αγίου Σεργίου-Παρίσι και Επισκέπτης Ερευνητής του Πανεπιστημίου του Princeton), παρουσίασε το θέμα «Θεολογία και Λογοτεχνία: η περίπτωση του Nicolae Steinhardt», όπου υποστήριξε ότι η Εκκλησία και η θεολογία – ειδικά απο την πατερική εποχή – φαίνεται να έχουν ανάγκη την διαμεσολάβηση της φιλοσοφίας, ειδικά στην οντολογική εκδοχή της, στο πλαίσιο της σχέσης και του διαλόγου τους με τον κόσμο. Σύμφωνα με τον ομιλητή, στον ραγδαία μεταβαλλόμενο σύγχρονο κόσμο, όπου ο διαμεσολαβητικός ρόλος της οντολογικής φιλοσοφίας δεν είναι πλέον αυτονόητος, το ερώτημα είναι ποιος χώρος μπορεί να αναλάβει αυτόν τον ρόλο και να λειτουργήσει ως μεσίτης ανάμεσα στη θεολογία και την θύραθεν σκέψη, μεταφράζοντας στη συναφειακή γλώσσα και στα πρότυπα της εποχής μας τις αιώνιες αλήθειες και αξίες του χριστιανικού Ευαγγελίου. Ο ομιλητής διερεύνησε τις σχετικές δυνατότητες, χρησιμοποιώντας ως υπόθεση εργασίας τον διάλογο ανάμεσα στη θεολογία και τη σύγχρονη λογοτεχνία, όπου η τελευταία διεκδικεί μια μη θεολογική κατανόηση της παγκοσμιότητας, προσφέροντας στην θεολογία τη συναφειακή γλώσσα και τα σχήματα με τα οποία η θεολογία θα μπορούσε να μεταδώσει το μήνυμά της στους ανθρώπους της μετανεωτερικότητας, έτσι ώστε να πάψει να αντιμετωπίζει τα ζητήματα του παρόντος με μια ξεπερασμένη και αυτο-αναφορική γλώσσα. Η σύγχρονη λογοτεχνία, και ειδικά το σύγχρονο μυθιστόρημα, το κατεξοχήν λογοτεχνικό είδος της νεωτερικότητας, φαίνεται να αποτελεί την «φιλοσοφία» και την «θεολογία» του ατόμου, το «ευαγγέλιο» του θρησκευτικά απελευθερωμένου εκκοσμικευμένου κόσμου της νεωτερικότητας. Έτσι εξηγείται γιατί η λογοτεχνία εκπροσωπεί μια κοσμολογία και μια ανθρωπολογία, παρόμοια αλλά διαφορετική από αυτή της θεολογίας. Η σύγχρονη λογοτεχνία εκπροσωπεί ένα μη θεολογικό λόγο για την παγκοσμιότητα, έναν λόγο που, πέραν της αποσπασματικής οντολογικής γλώσσας της φιλοσοφίας, επιχειρεί να προσφέρει, μέσω της ποίησης, της αφήγησης και της χρήσης του λογοτεχνικού μύθου, συνειρμικές και πολυσήμαντες – και ταυτόχρονα περισσότερο περιληπτικές και παγκόσμιες- απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα του κόσμου και του ανθρώπου. Ο αφηγηματικός λόγος, από την πλευρά του, ισχυρίζεται ότι μπορεί να απαντήσει σε ερωτήματα που η φιλοσοφία φαίνεται ότι απέτυχε να απαντήσει, όπως το θεμελιώδες ερώτημα – από τον Πλωτίνο, και τον Αυγουστίνο μέχρι τον Heidegger- «τι είναι ο χρόνος». Ο ομιλητής παρουσίασε την περίπτωση του Ρουμάνου μοναχού και συγγραφέα Nicolae Steinhardt – του «Πατριάρχη της Ρουμανικής λογοτεχνίας», και μιας εξέχουσας προσωπικότητας των ευρωπαϊκών γραμμάτων, σύμφωνα με πολλούς κριτικούς-, ως ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα για το είδος των προκλήσεων και δυνατοτήτων που η σύγχρονη λογοτεχνία προβάλλει στην θεολογία.

Μετά την τελευταία συνεδρία και πριν την ολοκλήρωση των εργασιών του συνεδρίου, ζητήθηκε από τους οικουμενικούς παρατηρητές, που συμμετείχαν στο συνέδριο χάρη στην πολύ γενναιόδωρη χορηγία του Προγράμματος για την Οικουμενική Θεολογική Εκπαίδευση του ΠΣΕ (ETE/WCC), να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις και τα σχόλιά τους στα επί μέρους θέματα του συνεδρίου.

Ο Stefan Tobler, (Καθηγητής στην Προτεσταντική Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου του Sibiu-Ρουμανία) σημείωσε την σπουδαιότητα του μεθοδολογικού ερωτήματος της συναφειακότητας. Σύμφωνα με τον ίδιο οι διαφορετικές προσεγγίσεις απο Προτεστάντες και Ορθόδοξους ερευνητές είναι κατά κύριο λόγο πολιτιστικής και όχι θεολογικής φύσεως. Επίσης τόνισε την πρόκληση της ιεραποστολής για μια δημιουργική συμβολή στο ζήτημα της συναφειακότητας και άσκησε κριτική σε λάθη που έχουν γίνει απο τις δυτικές Εκκλησίες αναφορικά με τον ευαγγελισμό σε μη δυτικές, πολιτισμικά, περιοχές. Τέλος διατύπωσε ορισμένα σχόλια πάνω σε διάφορες τρέχουσες θεολογικές προκλήσεις (όπως λ.χ. την ερμηνευτική, τον ρόλο των γυναικών στην Εκκλησία κ.ά).
Η Ingeborg Gabriel, (Καθηγήτρια Κοινωνικής Ηθικής στην Καθολική θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου της Βιέννης-Αυστρία) επεσήμανε καταρχήν την σπουδαιότητα του συνεδρίου. Διατύπωσε την γνώμη ότι ο Απόστολος Παύλος υπήρξε ο πρώτος συναφειακός θεολόγος, σημειώνοντας ότι οι θεολογίες των Πατέρων και των Σχολαστικών υπήρξαν επίσης συναφειακές. Σχολιάζοντας την θεματική του συνεδρίου, αναφέρθηκε σε παρόμοιες συζητήσεις και ρεύματα στην Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία στη διάρκεια του περασμένου αιώνα (λ.χ. την περίπτωση της nouvelle theologie), που επιθυμούσαν να ωφεληθούν από τον θησαυρό της παράδοσης προκειμένου να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου. Παρά τις ομολογιακές διαφορές, φαίνεται ότι υπάρχει κοινό έδαφος και πολλά κοινά προβλήματα και αυτά είναι ανάγκη να αντιμετωπιστούν σε οικουμενική προοπτική. Επίσης η ομιλήτρια υπογράμμισε υπάρχει την αναγκαιότητα για νέες θεολογικές συμβολές, μεταξύ άλλων, πάνω σε θέματα οικονομίας, τεχνολογίας ή και κοινωνικών θεμάτων. Στο σημείο αυτό η Καθηγήτρια Gabriel αναφέρθηκε στις κοινές οικουμενικές πρωτοβουλίες στην Αυστρία σε σχέση με την κοινωνική δράση και τόνισε ιδιαίτερα στον ρόλο του αείμνηστου Μητροπολίτη Μιχαήλ Στάικου (Οικουμενικό Πατριαρχείο) στην προοπτική αυτή. Τέλος επεσήμανε ότι κάθε θεολογία είναι συναφειακή, υποστηρίζοντας ότι η πρόκληση είναι ακριβώς αυτή, δηλαδή να είναι είτε ενεργητικά είτε παθητικά (έστω) συναφειακή.

Ο Graham Ward, (Καθηγητής Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης-Μεγάλη Βρετανία, ιερέας της Εκκλησίας της Αγγλίας), αναφέρθηκε στην τρέχουσα κρίση στους κόλπους του Αγγλικανισμού, σε σχέση με την χειροτονία των γυναικών, ή την στάση έναντι των ομοφυλόφιλων ζευγαριών κλπ. Αναφέρθηκε επίσης σε σημαντικές πολιτισμικές αλλαγές που καθρεπτίζονται στην ευρεία χρήση όρων, όπως η μετα-εκκοσμίκευση, ή η απο–εκκοσμίκευση, στην κριτική της εκκοσμίκευσης ως μια μορφή καταπιεστικής ιδεολογίας, ή στην επανεκτίμηση της σημασίας του μυστηριακού και πνευματικού πεδίου. Ο Καθηγητής Ward άσκησε κριτική στις θεολογικές προσεγγίσεις που βασίζονται σε μια ουσιοκρατική μεταφυσική και τόνισε την σημασία του οικουμενισμού αναφορικά με τη συζήτηση για τη συναφειακότητα, επισημαίνοντας ότι οι Ορθόδοξοι δεν πρέπει να αισθάνονται μόνοι στις θεολογικές προσπάθειές τους ή στον προβληματισμό τους για τη σχέση ανάμεσα στην εκκλησιολογία, την εθνικότητα και την διεθνικότητα. Σύμφωνα με τον ομιλητή, είναι πολύ σημαντικό να αναγνωρίζει κάποιος ότι οι χριστιανοί δεν έχουν ανάγκη να υιοθετούν πλέον μια στάση απολογητική κι ότι οφείλουν να σταματήσουν να φοβούνται την αμφισβήτηση.

Στο τέλος του συνεδρίου, ο Καθηγητής Radu Preda και ο Δρ. Παντελής Καλαϊτζίδης ευχαρίστησαν εκ μέρους των διοργανωτών τους συμμετέχοντες, το προσωπικό και τους χορηγούς για την πολύ σημαντική συμβολή τους στην επιτυχή διεξαγωγή και ολοκλήρωση του Συνεδρίου.

Την Κυριακή,  26 Μαίου, οι σύνεδροι έλαβαν μέρος στη θεία Λειτουργία που τελέστηκε στον Ορθόδοξο Καθεδρικό Ναό του Cluj, που είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Επίσης, συμμετείχαν και στον Εσπερινό που τελέστηκε την ίδια μέρα, χοροστατούντος του Μητροπολίτη Cluj Ανδρέα, ο οποίος και προσέφερε δείπνο στους συνέδρους, ευχαριστώντας τους για τη σημαντική συμβολή τους στο Συνέδριο, του οποίου η θεματική έχει εξαιρετική σπουδαιότητα.
Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι το Συνέδριο μεταδόθηκε ζωντανά από τον Ραδιοφωνικό Σταθμό “Radio Renasterea” της Ορθόδοξης Μητροπόλεως του Cluj, ενώ για την πραγματοποίησή του σημαντική υπήρξε η ευγενική χορηγία της Γραμματείας Θρησκευμάτων της Ρουμανικής Κυβέρνησης, του Περιφερειακού Συμβουλίου της πόλης του Cluj, του Δημάρχου και του Δημοτικού Συμβουλίου της Cluj-Napoca, της Τράπεζας Banca Transilvania, του Προγράμματος για την οικουμενική θεολογική εκπαίδευση του Π.Σ.Ε. (ETE/WCC) και των εταιριών Skoda Compexit, Fany και Daisler Print House. (Πηγή: Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών του Βόλου )

Advertisements

Η σημερινή εποχή έχει ανάγκη από αγάπη άνευ όρων

Είναι λόγια του Έκτορα Λυγίζου. Του σκηνοθέτη που με συγκίνησε με την πρώτη ταινία μεγάλου μήκους “Το αγόρι τρώει το φαγητό του πουλιού”, ταινία που κερδίζει συνεχώς βραβεία, όπου προβάλλεται. Το θέμα είναι τόσο κοντά μας: ένας νέος άνθρωπος χωρίς δουλειά, που προσπαθεί να διαφυλάξει την αξιοπρέπειά του και το μόνο που έχει δικό του είναι ένα καναρίνι. Τί σημαίνει είμαι καθώς πρέπει αλλά πεινάω; Και οφείλω να προστατεύσω μια ζωή; Αυτά τα ερωτήματα αναδύονται από την ιστορία της ταινίας, ερωτήματα που μας αγγίζουν από όλες τις πλευρές.

Διαβάζω σε συνἐντευξη που έδωσε ο Λυγίζος πρόσφατα στο in.gr:

“Η πείνα είναι κινητήριος δύναμη. Αναγκάζει και τον πιο οκνηρό να αναλάβει δράση”.
“Αναγκάζει και τον πιο ντροπαλό να παλέψει με την υπερηφάνεια του για να κρατηθεί στη ζωή. Το σώμα πάσχει από ένα μεγάλο κενό. Και μου φαίνεται πολύ συγκινητική η προσπάθεια των ανθρώπων να γεμίσουν τα κενά τους. Και βρίσκω πολύ συγκινητικό ένα σώμα που πάσχει. Ιδίως, γιατί, στην πείνα, όλες οι αισθήσεις είναι σε έξαρση, το πνεύμα είναι σε κατάσταση μέθης. Και σε κατάσταση μέθης οι άνθρωποι είναι πιο κοντά στον πραγματικό τους εαυτό. Είτε μιλάμε για μέθη από αλκοόλ είτε για μέθη από έρωτα είτε για μέθη θεατρική.

Η δύναμη αυτή υπάρχει μέσα μας –έτσι κι αλλιώς. Γιατί πριν και πάνω απ’ όλα είμαστε ζώα. Ακόμα κι αν ο πολιτισμός μάς έχει κάνει να το ξεχάσουμε. Ίσως τελικά όλα συνοψίζονται στο απλό σχήμα: έχω ανάγκη κάτι και προσπαθώ να το αποκτήσω. Είτε μιλάμε για φαΐ είτε μιλάμε για αναγνώριση είτε μιλάμε για φροντίδα είτε για σεξ. Η δυσκολία του αγοριού στην ταινία είναι να αναγνωρίσει και να παραδεχτεί την κατάστασή του. Και να ξεπεράσει όλα αυτά μέσα του που τον εμποδίζουν να ζητήσει βοήθεια και φροντίδα”.

“Το καναρίνι είναι το αντικείμενο της φροντίδας του. Είναι ένα αβοήθητο πλάσμα που χρειάζεται φαγητό και νερό, και το μόνο που μπορεί να σου δώσει ως αντάλλαγμα είναι το ωραίο τραγούδι. Φαντάζομαι πως κάτι τέτοιο είναι και το αγόρι. Φτάνει να το παραδεχτεί”.

“Νομίζω πως κάποιος, σε συνθήκες φόβου και εξαθλίωσης, δεν πρέπει να διατηρήσει καμία αξιοπρέπεια. Η αξιοπρέπεια στην ταινία είναι εχθρός. Είναι αυτό που κάνει το αγόρι να μην μπορεί να μιλήσει σε κανέναν για την κατάστασή του. Στο φόβο και στην εξαθλίωση η λύση είναι η βοήθεια. Το θέμα δεν είναι να πείσεις τους άλλους ότι είσαι καλά ακόμα κι αν υποφέρεις. Το θέμα είναι να βρεις τρόπο να εκφράσεις είτε τα καλά είτε τα άσχημα που κρύβεις μέσα σου, πόσο μάλλον τον πόνο. Η αξιοπρέπεια είναι άμυνα. Είναι κατάλοιπο από άλλες εποχές. Η σημερινή εποχή έχει ανάγκη από αγάπη άνευ όρων…”

Η ταινία από τις 9 Μαΐου προβάλλεται στις αίθουσες. Πιστεύω ότι η θέασή της θα μας κάνει πιο ανθρώπινους.

Χαιρετισμοί στον Άγιο Χαράλαμπο

Βρέθηκα μετά από δύο χρονιές στην εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους, που είναι κτισμένη μεσα στο Πεδίον του Άρεως, κοντα στο ύψος της Σχολής Ευελπίδων. Ο ναός είναι ιδιαίτερος και μοναδικός γιατί είναι ιστορημένος από τον μεγάλο Έλληνα και ομολογητή της ορθοδοξίας Φώτη Κόντογλου. Στα μέσα ακριβώς της δεκαετίας του 1950 ο αιβαλιώτης ζωγράφος με το συνεργείο των μαθητών του έντυσαν τους γυμνούς τοίχους του σταυροειδούς κτηρίου με πανέμορφες  εικόνες καμωμένες με την τεχνική της νωπογραφίας.

Το άγιο χέρι της Αγίας Παρασκευής του τέμπλου.

Το άγιο χέρι της Αγίας Παρασκευής του τέμπλου.

Παντού ζωντανά χρώματα, χονδροκόκκινο, βαθυκύανο για το φόντο, πράσινο για το έδαφος, δεν υπάρχει σημείο που να μην είναι περασμένο από τα αγιασμένα χέρια του Φωτίου. Σκέφτομαι, λες να είναι ο φόβος του κενού που καλύπτει τα πάντα ή η ανάγκη να μην υπάρχουν «τρύπες» στο περιβάλλον της Βασιλείας του Θεού που εικονογραφείται εξαίσια σε θόλους, τύμπανα και αψίδες; Προσέχω τη θέση που έχει παραδοσιακά το Δωδεκάορτο, ακριβώς στην τελευταία λωρίδα του τέμπλου. Αντί για αυτό ιστορούνται απόστολοι και μαθητές του Ιησού. Από κάτω φιλοτεχνούνται σε φυσικό μέγεθος οι μορφές του Ιησοῦ, της Παναγίας, του Προδρόμου, του Αγίου Χαραλάμπους και της Αγίας Παρασκευής. Το τέμπλο κλείνει με ζωγραφισμένες ποδιές. Κανένα μάρμαρο, κανένα επιτηδευμένο στόλισμα. Ο αρχιτέκτονας του κτηρίου επιβάλλει μια λιτότητα στις γραμμές που ακολουθεί ο Κόντογλου. Μόνη παραφωνία το ύψος των καντηλιών που πέφτουν ακριβώς στα πρόσωπα των μορφών. Εάν ανέβαιναν 20 εκατοστά ψηλότερα τα μάτια των αγίων εικονιζομένων θα συναντούσαν τα βλέμματα της σύναξης.

Στέκομαι σχεδόν κάτω από τη δεξιά κεραία και αντικρίζω το μαρτύριο του τιμώμενου αγίου. Καμιά υπερβολή στην εικονογράφηση της βίας. Η εικόνα παραπέμπει, δεν έχει σκοπό να τρομάξει τον θεατή. Δείχνει ένα μονοπάτι ζωής, δίχως να το επιβάλλει. Προσκαλεί σε συγκέντρωση και προσευχή. Σε διάλογο και επικοινωνία. Διαβάζω: «Ο Άγιος Χαράλαμπος προσευχόμενος παραδίδει το πνεύμα του προ του αποτμηθήναι την κεφαλήν  υπό του δημίου». Και δίπλα: «Ο Άγιος Χαράλαμπος εν πυρά βληθείς αλώβητος ετηρήθη».

Η Παναγία των χαιρετισμών.

Η Παναγία των χαιρετισμών.

Όμως, η βραδιά επιφύλασσε μια έκπληξη. Στο ναό είχε έρθει να λειτουργηθεί μια εικόνα παλαιά από τη Χάλκη της Δωδεκανήσου. Είναι μία εικόνα των Χαιρετισμών ή Ρόδο το αμάραντο. Έχει αγοραστεί από Τεργέστη, από έναν σφουγγαρά της Χάλκης που την έφερε στο νησί του. Είναι η εικόνα στην οποία προσευχόταν το νησί στους Χαιρετισμούς έως τον Μεσοπόλεμο. Αργότερα, μεταφέρθηκε στην Αλεξάνδρεια και στη συνέχεια στην Αθήνα. Δύο άγγελοι δορυφορούν τη Θεομήτορα και κρατούν ειλητάρια που γράφουν: «Χαίρε ότι βαστάζεις τον βαστάζοντα πάντα». Και: «Χαίρε ότι υπάρχεις βασιλέως καθέδρα».

Ο κόσμος προσκυνά σιωπηλά και με τάξη. Μια παράξενη ενέργεια διαχέεται στον χώρο. Όλοι χαμογελούν μετά τον ασπασμό. Το άγγιγμα των χειλιών στο εικόνισμα δέχεται την ανταπόκριση της ευεργεσίας της Παναγίας.

Και τί δεν θά ᾽δινα

Υπέροχος Γιάννης Παλαμίδας! Είναι καλλιτέχνης από έφηβος και παραμένει! Χωρίς φωνασκίες. Σημασία έχει ότι υπάρχει! Και δημιουργεί.

Το στοίχημα της «Εφημερίδας των συντακτών»

Σε μια εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία για τον τόπο κυκλοφόρησε εχθές το πρώτο φύλλο της Εφημερίδας των συντακτών, μία έκδοση που έχει βασιστεί στη συλλογική προσπάθεια δημοσιογράφων που είχαν βρεθεί μαζί στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία και τώρα οργανώθηκαν από κοινού σε έναν Συνεταιρισμό μαζί με άλλους δημοσιογράφους και συνεργάτες από τον χώρο της επιστήμης, των γραμμάτων και των τεχνών.

Ανέμενα με αγωνία την έκδοση γιατί η παλιά Ελευθεροτυπία υπήρξε για μένα μία εφημερίδα που μεγάλωσα μαζί της, μέσα από τα κείμενα των άξιων συνεργατών της οξύνθηκε η ευαισθησία μου στην κοινωνική πραγματικότητα και συνειδητοποίησα την ελληνική καθημερινότητα. Για μένα ανταποκρινόταν στην ενημέρωση και την πολυφωνία και καθημερινά από παιδί ακόμη περίμενα να φθάσει στο περίπτερο για να την καταβροχθίσω.

Ομολογώ ότι μου είχε λείψει η επαφή με αυτή την ανάμικτη μυρωδιά χαρτιού και μελανιού, εθισμένος τα τελευταία χρόνια με τη διαδικτυακή ενημέρωση. Εκεί κύριο ρόλο παίζει η ματιά στα άρθρα, ο πειρασμός της ευκολίας του κλικ για να μεταφερθείς σε ένα βιντεάκι ή σε έναν σύνδεσμο που σε προσγειώνει στο Λονδίνο ή παρεμβαίνει η ειδοποίηση στον υπολογιστή για ένα νέο μέιλ. Ξέρω στον υπολογιστή ή στο κινητό μου έχω επαφή με το περιεχόμενο, έχω όμως δυσκολία να αισθανθώ το σώμα του εντύπου και με την αφή, όπως αυτό που είχα συνηθίσει όταν διάβαζα τακτικά την εφημερίδα μου. Το pdf  όσο λειτουργικό και να είναι μου στερεί τη σχέση με μια ολότητα, αφού πιέζω αποκλειστικά την όραση να συγκεντρωθεί στις άυλες σελίδες που γυρίζω με το ποντίκι.

Μόλις πήρα το πρώτο φύλλο, σε ένα περίπτερο, κάπου στο Παγκράτι, είπα μέσα μου: λες να γίνει η εφημερίδα μου; Την ξεφυλλίζω. Είναι σαφής από την πρώτη ματιά η κριτική προς την τριαδική κυβέρνηση, όπως και η ενασχόληση με ζητήματα που καίνε, όπως το τί συμβαίνει με τη Χρυσή Αυγή, ξεκινώντας μια καμπάνια για «τους τρόπους αντίδρασης της κοινωνίας απέναντι στη μεγάλη απειλή της ναζιστικής οργάνωσης». Στη δεύτερη σελίδα Άποψη με θέμα «Γιατί μια νέα εφημερίδα;» και Χρονογράφημα για το σπίτι της εφημερίδας, Κολοκοτρώνη 8, κοντά στην Παλαιά Βουλή, εκεί που ήταν και παλαιά ο χώρος της Ελευθεροτυπίας. Πολιτική στη σελ. 3-12, με όσα πρόκειται να συμβούν στη Βουλή (των Έλενας Βαρίνου-Χάρη Ιωάννου), με ένθετα Παρασκήνια και άρθρα των Βίκτωρα Νέττα, Νίκου Κιάου, Κωνσταντίνου Τσουκαλά, τη στήλη Διάλογος με άρθρα για τη θεσμική αντιμετώπιση της Χρυσής Αυγής του πανεπιστημιακού καθηγητή Νίκου Κ. Αλιβιζάτου και της δικηγόρου Γιάννας Κούρτοβικ. Σελίδες για τον Κόσμο και ειδικός χώρος για τις Γυναίκες του Κόσμου. Τα σχετικά με την τέχνη στο ένθετο  Αρτ. Το οχτασέλιδο προσφέρει μια ικανοποιητική εικόνα με θεατρική κριτική (Γ. Ιωαννίδης),  συνέντευξη του εξόριστου σκηνοθέτη από το Ιράν Μπαχμάν Γκομπαντί στη Βένα Γεωργακοπούλου, σελίδα για τα κόμικς και ατζέντα της ημέρας. Η Ελλάδα είναι το θέμα στις επόμενες σελίδες (41-49) με ειδήσεις για τις κινητοποιήσεις, ένα καυτό θέμα με μία διευθύντρια του υπουργείου Οικονομικών, μάρτυρα σκανδάλου για τη διασπάθιση δημοσίου χρήματος, ειδικό άρθρο για την εκποίηση της ακίνητης περιουσίας των πανεπιστημίων της Άννας Ανδριτσάκη, ένα συγκλονιστικό αφιέρωμα για την παρουσία της Χρυσής Αυγής στα σχολεία. Οικονομία (σ. 51-53), και ακόμη η ειδική σελίδα για τα ζώα (σ. 54).

Το πρώτο φύλλο της ολοκαίνουργιας εφημερίδας.

Από αυτή την πρώτη ανάγνωση της εφημερίδας το συμπέρασμα που βγαίνει είναι ότι έχει σαφή δομή, ύλη που διαβάζεται, έχει θέματα που δεν τα συναντούμε σε άλλα μαζικά μέσα, υπάρχει προβληματισμός, και δείχνει ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να διεξαχθεί ένας διάλογος. Είναι μια πάρα πολύ καλή προσπάθεια. Έχουν περάσει 37 έτη από τότε που είδε το φως η Ελευθεροτυπία. Οι παλαιοί καλοί συντάκτες που γράφουν και πάλι στην Εφημερίδα των συντακτών θα είναι σαφώς πιο ώριμοι και έχουν την πείρα για στόχους εφικτούς, θεματολογία για πραγματικά ζητήματα με κριτήριο τον άνθρωπο και τη θέση του σε μια κοινωνία που μεταμορφώνεται και αναζητά αξίες και κοινωνική ασφάλεια. Οι νεώτεροι που ενισχύουν το όλο εγχείρημα πιστεύω ότι θα έχουν τον ενθουσιασμό για να πετύχει η  προσπάθεια.

Αναρωτιέμαι ποιό είναι το κοινό που στοχεύει η νέα εφημερίδα, όταν έχει διαμορφωθεί ένα ολότελα νέο τοπίο στην ενημέρωση και τα δωρεάν έντυπα έχουν δημιουργήσει ένα αναγνωστικό κοινό που διαβάζει και ολίγον πολιτική μαζί με life style και αγγελίες για συναντήσεις ή με χαϊδέματα προς το κοινό. Και σκέπτομαι ότι οι νέοι, μεταξύ 20 και 30 δύσκολα θα αγοράσουν μια νέα έκδοση εάν αισθανθούν ότι μπαίνει στο άρμα του όποιου κομματικού μηχανισμού, εξυπηρετεί συμφέροντα ή στηρίζει αποκλειστικά μια πολιτική παράταξη. Από την άλλη το να δώσουν 1,30 ευρώ για το έντυπο, αυτό πρέπει να έχει κάτι που δεν το βρίσκουν αλλού. Χρειάζεται  ισορροπία και σύνεση, αίσθηση της ευθύνης για το τί σημαίνει διαμόρφωση άποψης και νοοτροπίας, σε μια στιγμή που δεν υπάρχει απλώς απόγνωση αλλά και αδιαφορία, ένα κλείσιμο στον εαυτό και τάσεις ιδιώτευσης, έλλειψη νοήματος και πίστης για τον αγώνα τον καλό. Έτσι, λοιπόν, η στήριξη των αναγνωστών θα έρθει σχεδόν φυσικά όταν εμπεδωθεί η αίσθηση ότι δεν έχουμε μια από τα ίδια, όταν υπάρχει αποδοχή του καινούργιου, όταν τα κείμενα ακόμη και όταν είναι πληροφοριακού τύπου, διαβάζονται σαν ιστορίες που έχουν το στοιχείο της έκπληξης, συγκινούν και κυρίως μιλούν για ουσιαστικές ανάγκες, δηλαδή μας αφορούν.

Η νέα εφημερίδα έρχεται σε μια στιγμή χρεωκοπίας των τηλεοπτικών ειδήσεων, κόπωσης του κοινού από τις εικόνες των ειδικών καλεσμένων σε πάνελ που αναλύουν σε μια γλώσσα ακατανόητη χωρίς να προσφέρουν ουσιαστική υπηρεσία στους θεατές. Πάντως, από όσα διάβασα συστήνω ανεπιφύλακτα την Εφημερίδα των συντακτών.

Κλείνοντας, σκέπτομαι πως το μεγάλο στοίχημα της Εφημερίδας των συντακτών είναι να μας μάθει να διαβάζουμε και πάλι εφημερίδα, να βλέπουμε εικόνες μέσα από τον λόγο που να προσφέρουν βάσιμες ελπίδες για κάτι καλύτερο.

Η επιτυχία θα έρθει τότε όταν προφέροντας ο αναγνώστης προφέροντας τη λέξη εφημερίδα στον περιπτερά, ο τελευταίος να ξέρει τι εννοείται. Και τότε να δίνει την Εφημερίδα των συντακτών.

Ο υπολογιστής και ο έφηβος. Ένα γεγονός παγκόσμιας εμβέλειας στο Αρχαιολογικό Μουσείο

378 αντικείμενα από το περίφημο ναυάγιο των Αντικυθήρων (1ος αιώνας π.Χ.) εκτίθενται στο Εθνικό και Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας σε μία έκθεση που σχεδίασε και συντόνισε ο Νικόλαος Καλτσάς, ο μέχρι πρό τινος διευθυντής του Μουσείου. Τα πιο γνωστά είναι δύο: το σχεδόν δίμετρο άγαλμα του εφήβου και ο μοναδικός Μηχανισμός, ένα εκπληκτικό όργανο προσδιορισμού των θέσεων των πλανητών που τεκμηριώνει την υψηλή τεχνολογία των αρχαίων Ελλήνων.

Ιστορική ενάλια ανασκαφή

Η ανακάλυψη του ναυαγίου είναι το σημείο εκκίνησης για την ενάλια αρχαιολογία παγκοσμίως. Η ιστορία των ευρημάτων ξεκινά το 1900 όταν βουτηχτές από τη Σύμη με καπετάνιο τον Δημήτρη Κοντό (Τράμπα) αναζητώντας σφουγγάρια στον βυθό των 50 μέτρων ανακάλυψαν ένα φορτίο με μαρμάρινα και χάλκινα γλυπτά, αμφορείς, έναν μοναδικό μηχανισμό για τη μέτρηση του χρόνου, μικρά αντικείμενα και ό,τι απέμεινε από τα υλικά του πλοίου. Ειδοποίησαν τους αρμόδιους δημογέροντες (η Σύμη ήταν τουρκική τότε) και στη συνέχεια την ελληνική κυβέρνηση. Αμέσως, κινητοποιήθηκε το πολεμικό ναυτικό με τα πλοία Μυκάλη, Σύρος και Αιγιάλεια. Ωστόσο, πρωταγωνιστές στις καταδύσεις ήταν οι σπογγαλιείς από τη Σύμη που βουτούσαν για να ανασύρουν τα ευρήματα.

Το πολεμικό πλοίο Μυκάλη στην περιοχή των Αντικυθήρων. 1900-1901.

Για τους ηρωικούς νησιώτες έλεγε ο Εμμανουήλ Λυκούδης που ήταν νομικός σύμβουλος στο Υπουργείο Παιδείας:

Είναι ακατάληπτος η φιλοπατρία των αγαθών νησιωτών, οι οποίοι όχι μόνο αδέσποτον αρχαιολογικόν θησαυρόν κατέδειξαν, αλλά και με μόχθους και κινδύνους, των οποίων την φρίκην τίποτε δεν δύναται να περιγράψει, τον αποσπούν από βάθους 35 οργυών και τον προσφέρουν στο Έθνος. Ένα μέρος των θησαυρών, εάν επώλουν εις το εξωτερικόν, θα ήρκει διά να απαλλαγούν το υπόλοιπον του βίου των, των βασάνων και των κινδύνων του φοβερότερου των επαγγελμάτων…*

Σε εκείνη την περιπετειώδη ανασκαφή που δεν είχε προηγούμενο χρησιμοποιήθηκαν σχοινιά για να ανέβουν στην επιφάνεια τα ογκώδη αντικείμενα του ναυαγίου. Ένας νεκρός και δύο παράλυτοι από τη νόσο των δυτών ήταν τα θύματα της αποστολής. Εχω ακούσει κατά καιρούς για καράβια να φορτώνουν αρχαία εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα. Δεν ξέρω πόσο είναι θρύλοι και πόσο πραγματικότητα οι ιστορίες των νησιωτών. Αναμφίβολα, το παράδειγμα των σφουγγαράδων από τη Σύμη είναι ένα εξαιρετικό υπόδειγμα ήθους.

Χρειάστηκε να περάσουν πάνω από 50 χρόνια για να φτάσουμε στο 1976 οπότε επιστρατεύθηκε ο Zακ Υβ Κουστώ και η ομάδα του. Η ελληνογαλλική αποστολή είχε μέλη αρχαιολόγους, αυτοδύτες, ανθρώπους παθιασμένους με την αρχαιολογία και με τη θάλασσα: Λ. Κολώνας, Χ.  Κριτζάς, Χ. Πέννας, Ν. Παπαδάκης, Μ. Μπορμπουδάκης, Γ. Παπαθανασόπουλος, Ε. Τσαβλίρης, Β. Βιτάλης, Π. Νικολαΐδης, Ι. Γάρας, P. Delemotte, I. Giacoletto, H. Garcia, C. Mounier, R. Coll. Τότε χρησιμοποιήθηκαν υποβρύχια κάμερα και βαθυσκάφος, καθώς και εφαρμόστηκαν νέοι τρόποι μεταφοράς των αρχαίων κατευθείαν από τον βυθό στο κατάστρωμα μέσα από ένα σωλήνα, ενώ τα μεγάλα αντικείμενα ανέβαιναν τοποθετημένα σε καλάθι.

Αγορά τέχνης στη Μεσόγειο

Το ναυάγιο των Αντικυθήρων είναι μια στέρεη απόδειξη για την αγορά έργων τέχνης που λειτουργούσε στη Μεσόγειο. Το πλοίο που βυθίστηκε είναι πιθανόν να αναχώρησε από τη Δήλο και μετέφερε πολύτιμα αντικείμενα με προορισμό τις αγορές της Ιταλίας για να βρουν τη θέση τους σε σπίτια πλουσίων που ζητούσαν και παρήγγελαν για να αποκτήσουν τα φημισμένα έργα ελληνικής τέχνης. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι τα έργα έχουν αποσπασθεί βιαίως από τη βάση τους για να πουληθούν.

Χάλκινο αγαλμάτιο που μάλλον παριστάνει αθλητή.

Η τάση για την απόκτηση ελληνικών έργων στους Ρωμαίους αρχίζει τον 3ο αιώνα π.Χ. όταν λάφυρα από ελληνιστικές πόλεις ταξιδεύουν στη Ρώμη για να δείξουν πολεμικούς θριάμβους στρατηγών σε μακρινές χώρες και ταυτόχρονα να στολίσουν δημόσιους χώρους. Η pompa triumphalis ήταν μια πομπή σε ένα τελετουργικό πλαίσιο με τα λάφυρα και τους αιχμάλωτους να προπορεύονται και τους νικητές να ακολουθούν, ενώ ο λαός παρακολουθούσε το θέαμα στην καρδιά της Ρώμης

Εργαστήρια σε Αθήνα και Ρόδο κατασκευάζουν αντίγραφα παλαιότερων έργων για να ικανοποιήσουν το ανερχόμενο ρεύμα πλουσίων πελατών-συλλεκτών, κάτι που σημαίνει πως εκτός από τη μανία για τη συλλογή παλαιών έργων υπήρχε ζήτηση και για νέα. Χάρις στην πρακτική αυτή σήμερα γνωρίζουμε μόνο από τα αντίγραφά τους, που κοσμούσαν επαύλεις, ελληνικά έργα που είναι οριστικά χαμένα. Ο Κικέρων δίνει πληροφορίες πώς αξιολογούσαν οι μορφωμένοι Ρωμαίοι τα έργα τέχνης, ανάλογα με το υλικό τους, την παλαιότητα του αντικειμένου και την ταύτισή του με συγκεκριμένο καλλιτέχνη. Aς μην ξεχνάμε πως και ο Μεγάλος Κωνσταντίνος συνέχισε την πρακτική των προγενέστερων ρωμαίων αυτοκρατόρων με τη μεταφορά έργων αρχαίας τέχνης στη νέα Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη.

Οι θησαυροί

Τα γλυπτά που έχουν βρεθεί και φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο είναι αντιπροσωπευτικά του ρεπερτορίου που είχε καθιερωθεί στο τέλος του προχριστιανικού κόσμου: θεοί, ήρωες, αθλητές. Ανάμεσα στα υπόλοιπα αντικείμενο που σώθηκαν είναι ανάκλιντρα που ίσως κατασκευάστηκαν στη Δήλο με περίτεχνα μπρούτζινα άκρα με προτομές ζώων και ανθρώπων, γυάλινα σκεύη πανέμορφα και αμφορείς.

Όταν ταξίδευαν οι θησαυροί των Αντικυθήρων προς τον προορισμό τους η ελληνική φαντασίωση ήταν πλέον οικεία και συμπεριλάμβανε όσα στοιχεία παρέπεμπαν στον πολιτισμό που κατέκτησε τους Ρωμαίους, δημιουργώντας ένα καλλιτεχνικό περιβάλλον στο οποίο μετείχαν όσοι ζούσαν στον χώρο.

Το κεφάλι του εφήβου των Αντικυθήρων.

Στην πρώτη αίθουσα μας υποδέχεται στο κέντρο ο Έφηβος των Αντικυθήρων. Είναι ένα άγαλμα σε φυσική διάσταση αφού έχει ύψος 1,96. Αξίζει να πούμε ότι η ιστορία με την αποκατάστασή του συνδέεται με μια μεγάλη μορφή που υπηρέτησε ως διευθυντής στο Μουσείο, τον Χρήστο Καρούζο. Ο Καρούζος επόπτευε τις εργασίες από το 1947 έως το 1953. Και εδώ έχει ενδιαφέρον η κίνηση του νέου με το προτεταμένο χέρι, το λυγισμένο γόνατο και την έντονη στροφή του κεφαλιού. Θα μπορούσε να είναι Ερμής ή Απόλλωνας ακόμη και Ηρακλής ή απλά και ένας νέος που συνάντησε πρόωρα τον θάνατο.

Ο φιλόσοφος, ένα ακόμη χάλκινο άγαλμα το οποίο έχει σωθεί σε σπαράγματα: κεφάλι, πόδια, χέρια, και ιματιο (γύρω στο 230 π.Χ.). Το εξαιρετικά εκφραστικό πρόσωπο εικονίζει έναν ηλικιωμένο άντρα με γένια και ανακατωμένα μαλλιά, και ίσως να είναι ένας κυνικός φιλόσοφος, ο Βίων ο Βορυσθενίτης ή ο Αντισθένης από την Αθήνα. Επειδή βρέθηκαν και σπαράγματα από άλλα σώματα ίσως πρόκειται για ένα τμήμα μιας ομάδας δημόσιων προσώπων, όπως ρητόρων.

Απόλλωνας σε τρίποδα. Πίσω Οδυσσέας και Αχιλλέας.

Τα μαρμάρινα γλυπτά είναι πρωτότυπα ή παραλλαγές γνωστών προτύπων και είναι πλασμένα από ένα εξαιρετικό μάρμαρο της Πάρου ανήκουν στο τέλος των ελληνιστικών χρόνων και έχουν το εξής χαρακτηριστικό: όσα μέλη τους ήταν κρυμμένα μέσα στη λάσπη του βυθού σώθηκαν ακέραια, ενώ όσα ήταν εκτεθειμένα στο νερό και στους θαλάσσιους οργανισμούς υπέστησαν ανεπανόρθωτη φθορά. Ένα ανδρικό άγαλμα που ίσως παριστάνει τον Αχιλλέα, ένα άγαλμα του γενειοφόρου Οδυσσέα εν κινήσει, το άγαλμα του Ερμή θεωρείται αντίγραφο από πρωτότυπο του 4ου αιώνα, όπως και το χάλκινο αγαλματάκι νέου αθλητή που βασίζεται σε κλασικό πρότυπο του 5ου αιώνα π.Χ.

Ο αρχαιότερος υπολογιστής

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων που κατασκευάστηκε στα 150-100 π.Χ. είναι το πλέον συζητημένο μπρούτζινο αντικείμενο του ναυαγίου το οποίο αποτελείται από οδοντωτούς τροχούς, δείκτες και άξονες, συνολικά 82 κομμάτια, καθώς και επιγραφές για τη χρήση του οργάνου. Πρόκειται για ένα περίπλοκο όργανο αστρονομίας του οποίου οι λειτουργίες μόλις πρόσφατα άρχισαν να γίνονται γνωστές και θεωρείται ο παλαιότερος υπολογιστής του κόσμου. Η εμπειρία στην τελευταία αίθουσα της έκθεσης με τους αστρολάβους, το Ημερολόγιο του Μέτωνος, τα ομοιώματα, και τις απόπειρες αποκατάστασης του Μηχανισμού, τα μοντέλα και τις εικόνες του εσωτερικού είναι κάτι παραπάνω από συναρπαστική. Και πάλι πρέπει να αναφερθούμε σε όσους έχουν σφραγίσει την έρευνα του Μηχανισμού: Ι. Σβορώνος, Β. Στάης (αρχαιολόγοι), Κ. Ράδος (ιστορικός), Π. Ρεδιάδης, Ι. Θεοφανίδης (αξιωματικοί του Ναυτικού), A. Rehm (φιλόλογος), Derek J. de Solla Price (φυσικός, ιστορικός επιστημών), Χαρ. Καράκαλος (φυσικός του Δημόκριτου). Στην πιο πρόσφατη έρευνα του που περιλαμβάνει γραμμική τομογράφηση, φωτογράφηση, τρισδιάστατη επιφανειακή απεικόνιση και τομογραφία ακτίνων Χ, καθώς και ανάγνωση των ελληνικών επιγραφών εργάστηκαν πολλοί σε ομάδες, ενώ το Υπουργείο Πολιτισμού υποστηρίζει ένα Πρόγραμμα για τον Μηχανισμό στο οποίο συνεργάζονται τα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο του Cardiff και το Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ. Συγκεκριμένα: Μαίρη Ζαφειροπούλου, Ελένη Μάγκου (εκπρόσωποι του Αρχαιολογικού Μουσείου), Tony Freeth (μαθηματικός και κινηματογραφιστής, Πανεπιστήμιο του Cardiff), Γιάννης Σειραδάκης (αστρονόμος από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Γιάννης Μπιτσάκης (φυσικός, ερευνητής του ΕΙΕ), , και ο παλαιογράφος διευθυντής του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ Αγαμέμνων Τσελίκας. Στους προηγούμενους θα πρέπει να προστεθουν: οι A. Bromley, M. Wright, Mike Edmunds (αστρονόμος),  Ξενοφών Μουσάς, Γεράσιμος Μακρής, Κώστας Ξενικάκης, Παντελής Φελέρης, Roger Hadland, David Bate.

Για το ναυάγιο και την πιο πρόσφατη έρευνα με εικόνες ομοιωμάτων παρακολουθήστε αυτό το βίντεο:

Για την ιστορία του μηχανισμού δέστε και αυτό:

Είναι μια έκθεση παγκόσμιας σημασίας για την οποία μπορούμε να είμαστε υπερήφανοι για τη δουλειά που γίνεται πλέον στο κορυφαίο μουσείο της πατρίδας μας. Η έκθεση αυτή αν μιλούσε στην ευαισθησία κάποιων αρμοδίων θα μπορούσε να αναδειχθεί ως κορυφαίο γεγονός και να λειτουργήσει ως άξονας πολιτικής για την προσέλκυση ξένων και εντοπίων περιηγητών. Όταν όμως ακόμη και τώρα που γράφω σκέφτεσαι πώς να διαβείς την Πατησίων για να προσεγγίσεις τον χώρο… Όνειρα…

Προγραμματισμένη ξενάγηση: 5 Αυγούστου, ώρα 11. Tηλ. Επικοινωνίας: 210 8217724, 210 8217717

Σύνδεσμος: Antikythera Mechanism Research Project

*«Ο θείος μου “ψάρεψε” τον αρχαίο υπολογιστή» στα Νέα 29 Οκτωβρίου 2008.

Κολύμπι

Έξι γυμνά αγόρια και ένα κόκκινο σέτερ σε μια λίμνη κάπου στην Πενσυλβάνια* το 1884. Ένας ζωγράφος και έξι μοντέλα. Αφορμή μου δίνει η τελευταία ανάρτηση για την παράσταση του Παπαϊωάννου με τον ίδιο και τον Tadeu Liesenfeld, εκεί που μιλούσα για το γυμνό κορμί και την αθωότητα της έκθεσης του σώματος.

Ο δάσκαλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Πενσυλβάνια, σπουδαίος ζωγράφος Τόμας Ίκινς (Thomas Eakins, 1844-1916) απεικονίζει σε ένα αρκαδικό τοπίο έξι νέους να χαίρονται αμέριμνοι τη δροσιά του νερού. O ίδιος ήταν γυμνιστής και του άρεσε να κάνει παρέα με φίλους που μπορούσαν να εκθέτουν το σώμα τους δημόσια. Από τη σκηνοθεσία των μορφών ο μόνος που έχει συνολική θέαση των σωμάτων είναι ο Ίκινς, που ταυτίζεται με τη μορφή που κολυμπάει δεξιά του έργου.

Ο Ίκινς δείχνει να αφομοιώνει τα διδάγματα του καλλιτέχνη και θεωρητικού Lecoq για εργασία επάνω σε κλασικά θέματα αλλά με μοντέλα σε εξωτερικό χώρο, μια πρωτοποριακή προσέγγιση για την τέχνη εκείνη την εποχή. Το έργο δεν ήταν ιδιαίτερα γνωστό έως τον θάνατο του ζωγράφου το 1916, αλλά αργότερα έγινε ο εμβληματικός πίνακας του καλλιτέχνη.

Swimming, 1885 (Amon Carter Museum, Forth Worth, Texas). Ανάμεσα στους λουόμενους που έχουν ταυτιστεί είναι ο Laurie Wallace (αυτός που γονατίζει και σηκώνει το αριστερό χέρι) που είχε ποζάρει στον Σταυρωμένο και μεταξύ των άλλων είναι και ο ίδιος ο ζωγράφος, η μονή μορφή που κολυμπάει και πλησιάζει προς τα βραχάκια, ενώ πιο μπροστά του κολυμπάει ο σκύλος του Χάρι.

Στα τέλη του 19ου αιώνα οι άνδρες μπορούσαν να ξεγυμνωθούν σε παραλίες και μια σειρά ζωγράφων έχουν αξιοποιήσει αυτή τη μοναδική δυνατότητα να εμφανίζονται γυμνά ανδρικά κορμιά, όταν την ίδια σεμνότυφη εποχή οι γυναίκες είναι ντυμένες από την κορφή έως τα νύχια. Ο Ίκινς φαίνεται ότι έκανε δύο τουλάχιστον ειδικές εξορμήσεις για να φωτογραφίσει σε στάσεις αρχαιοπρεπείς που ανακαλούν ελληνικά αγάλματα νέους που παλεύουν, παίζουν και χαίρονται το νερό. Πράγματι, στο συγκεκριμένο έργο παρόλο που υπάρχουν σύνδεσμοι στα βλέμματα με το σώμα του άλλου το δικό μας μάτι εστιάζει στη φυσικότητα των αθλητικών σωμάτων που φαίνονται σε σχέση με το θολό τοπίο του φόντου εξαιρετικά καλογραμμένα και καθαρά. Στον νέο που κάνει βουτιά φαίνεται το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Ίκινς για την κίνηση κάτι που έψαχνε φωτογραφίζοντας κινούμενα σώματα.

Όταν το έργο ολοκληρώθηκε και παρουσιάστηκε σε εκείνον που το παρήγγειλε, τον επιχειρηματία Edward Coates, φαίνεται ότι προκάλεσε σοκ η απεικόνιση της ομάδας των γυμνών νέων που ήταν αναγνωρίσιμοι στην κοινωνία με τον γυμνό δάσκαλο.

Το ζωγραφικό έργο του Ίκινς δείχνει να λογοκρίνει τα απόκρυφα σημεία των νέων κάτι που είναι ορατό στις φωτογραφίες που χρησιμοποιήθηκαν σαν πηγές για τον τελικό πίνακα. Οι φοιτητές του Ίκινς σε φωτογραφία του ίδιου. περ. 1883. Pennsylvania Academy of Fine Arts.

Δύο χρόνια μετά τη δημιουργία του έργου, το 1886 ο Ίκινς εξαναγκάστηκε να παραιτηθεί από την Ακαδημία Καλών Τεχνών.

Οι νεαροί άνδρες των φωτογραφιών είναι σπουδαστές και γνωστοί του Ίκινς.

Κατηγορήθηκε ότι αποκάλυψε τη γυμνότητα ενός ανδρικού μοντέλου σε μια αίθουσα που παρακολουθούσαν γυναίκες σπουδάστριες. Άλλοι είπαν ότι ήταν αυστηρός ως δάσκαλος, και κάποιοι ακόμα ότι ο κουνιάδος του διέδιδε φήμες για τη σεξουαλική του ζωή. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διαφορετική μέθοδός του για τη μελέτη του ανθρωπίνου σώματος, απευθείας από το φυσικό και όχι από γλυπτό, ενόχλησε. Στην επιστολή που εξηγεί τους λόγους της παραίτησής του από την Ακαδημία Καλών Τεχνών επισημαίνει την υποκρισία στην αντιμετώπιση του γυμνού και αναρωτιέται πότε ακριβώς αρχίζει το ακατάλληλον της θέας μιας γυμνής μορφής ή ενός γυμνού αγάλματος.

Στη δεκαετία του 1980 ο πίνακας κατατάσσεται ως ένα απτό δείγμα ομοερωτικής κουλτούρας, επειδή καταγράφει το ερωτικό βλέμμα ενός άνδρα προς άλλους άνδρες με έναν τρόπο δραστικά απελευθερωτικό. Εδώ, ο καλλιτέχνης πολλαπλασιάζει τα γυμνά σώματα όταν δεν έχει δείξει σε άλλους πίνακες με γυμνά ένα και μόνο γυναικείο σώμα. Έχει ενδιαφέρον ότι ο ζωγράφος συνδέεται με τον λάτρη του γυμνού τον ποιητή Walt Whitman τον οποίο φωτογραφίζει.

*Είναι η λίμνη Dove στο Bryn Mawr.