Category Archives: ATAKTA

Χαιρετισμοί στον Άγιο Χαράλαμπο

Βρέθηκα μετά από δύο χρονιές στην εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους, που είναι κτισμένη μεσα στο Πεδίον του Άρεως, κοντα στο ύψος της Σχολής Ευελπίδων. Ο ναός είναι ιδιαίτερος και μοναδικός γιατί είναι ιστορημένος από τον μεγάλο Έλληνα και ομολογητή της ορθοδοξίας Φώτη Κόντογλου. Στα μέσα ακριβώς της δεκαετίας του 1950 ο αιβαλιώτης ζωγράφος με το συνεργείο των μαθητών του έντυσαν τους γυμνούς τοίχους του σταυροειδούς κτηρίου με πανέμορφες  εικόνες καμωμένες με την τεχνική της νωπογραφίας.

Το άγιο χέρι της Αγίας Παρασκευής του τέμπλου.

Το άγιο χέρι της Αγίας Παρασκευής του τέμπλου.

Παντού ζωντανά χρώματα, χονδροκόκκινο, βαθυκύανο για το φόντο, πράσινο για το έδαφος, δεν υπάρχει σημείο που να μην είναι περασμένο από τα αγιασμένα χέρια του Φωτίου. Σκέφτομαι, λες να είναι ο φόβος του κενού που καλύπτει τα πάντα ή η ανάγκη να μην υπάρχουν «τρύπες» στο περιβάλλον της Βασιλείας του Θεού που εικονογραφείται εξαίσια σε θόλους, τύμπανα και αψίδες; Προσέχω τη θέση που έχει παραδοσιακά το Δωδεκάορτο, ακριβώς στην τελευταία λωρίδα του τέμπλου. Αντί για αυτό ιστορούνται απόστολοι και μαθητές του Ιησού. Από κάτω φιλοτεχνούνται σε φυσικό μέγεθος οι μορφές του Ιησοῦ, της Παναγίας, του Προδρόμου, του Αγίου Χαραλάμπους και της Αγίας Παρασκευής. Το τέμπλο κλείνει με ζωγραφισμένες ποδιές. Κανένα μάρμαρο, κανένα επιτηδευμένο στόλισμα. Ο αρχιτέκτονας του κτηρίου επιβάλλει μια λιτότητα στις γραμμές που ακολουθεί ο Κόντογλου. Μόνη παραφωνία το ύψος των καντηλιών που πέφτουν ακριβώς στα πρόσωπα των μορφών. Εάν ανέβαιναν 20 εκατοστά ψηλότερα τα μάτια των αγίων εικονιζομένων θα συναντούσαν τα βλέμματα της σύναξης.

Στέκομαι σχεδόν κάτω από τη δεξιά κεραία και αντικρίζω το μαρτύριο του τιμώμενου αγίου. Καμιά υπερβολή στην εικονογράφηση της βίας. Η εικόνα παραπέμπει, δεν έχει σκοπό να τρομάξει τον θεατή. Δείχνει ένα μονοπάτι ζωής, δίχως να το επιβάλλει. Προσκαλεί σε συγκέντρωση και προσευχή. Σε διάλογο και επικοινωνία. Διαβάζω: «Ο Άγιος Χαράλαμπος προσευχόμενος παραδίδει το πνεύμα του προ του αποτμηθήναι την κεφαλήν  υπό του δημίου». Και δίπλα: «Ο Άγιος Χαράλαμπος εν πυρά βληθείς αλώβητος ετηρήθη».

Η Παναγία των χαιρετισμών.

Η Παναγία των χαιρετισμών.

Όμως, η βραδιά επιφύλασσε μια έκπληξη. Στο ναό είχε έρθει να λειτουργηθεί μια εικόνα παλαιά από τη Χάλκη της Δωδεκανήσου. Είναι μία εικόνα των Χαιρετισμών ή Ρόδο το αμάραντο. Έχει αγοραστεί από Τεργέστη, από έναν σφουγγαρά της Χάλκης που την έφερε στο νησί του. Είναι η εικόνα στην οποία προσευχόταν το νησί στους Χαιρετισμούς έως τον Μεσοπόλεμο. Αργότερα, μεταφέρθηκε στην Αλεξάνδρεια και στη συνέχεια στην Αθήνα. Δύο άγγελοι δορυφορούν τη Θεομήτορα και κρατούν ειλητάρια που γράφουν: «Χαίρε ότι βαστάζεις τον βαστάζοντα πάντα». Και: «Χαίρε ότι υπάρχεις βασιλέως καθέδρα».

Ο κόσμος προσκυνά σιωπηλά και με τάξη. Μια παράξενη ενέργεια διαχέεται στον χώρο. Όλοι χαμογελούν μετά τον ασπασμό. Το άγγιγμα των χειλιών στο εικόνισμα δέχεται την ανταπόκριση της ευεργεσίας της Παναγίας.

Έφυγε ο Μάνος Χαριτάτος

Χαριτάτος ΜάνοςΉταν η ψυχή του Ελλληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ). Ο Μάνος Χαριτάτος πέθανε σε ηλικία 68 ετών. Ιδρύει το ΕΛΙΑ με τον εξής σκοπό: «τη διάσωση, συλλογή, ταξινόμηση, μελέτη και έκδοση αρχειακού και έντυπου υλικού του 19ου και 20ού αιώνα το οποίο αφορά κυρίως στην ιστορική εξέλιξη και πνευματική ανάπτυξη της Ελλάδας. Παράλληλα, στοχεύει στη στήριξη της έρευνας και τη διάδοση της γνώσης και της πληροφορίας σε ένα ευρύ φάσμα πολιτιστικών και ακαδημαϊκών κατευθύνσεων.» Ο Χαριτάτος αναζήτησε πολύτιμο υλικό, έπεισε με το έργο του και του εμπιστεύθηκαν αρχεία και συλλογές. Είχαμε βρεθεί από κοντά σε ορισμένες συναντήσεις. Ήταν ένας χαριτωμένος άνθρωπος. Και ένας γενναιόδωρος άνθρωπος. Δεν αρνιόταν τη βοήθειά του και ο ίδιος προσωπικά επιλαμβανόταν σε αιτήματα για έρευνα. Απαντούσε στο τηλέφωνο, είχε το γραφείο του ανοιχτό και είχε διαμορφώσει ένα περιβάλλον εξαιρετικά φιλικό με τους εξαιρετικούς εργαζόμενους για τον μελετητή που χτυπούσε την πόρτα της οδού Αγίου Ανδρέου 5, εκεί, ανάμεσα στα μαγαζιά με τα άμφια και τα εξαπτέρυγα, σε ένα υπέροχο νεοκλασσικό που κρύβει θησαυρούς, πολύ κοντά στο μέγαρο της αρχιεπισκοπής Αθηνών. Ιδιωτικά αρχεία καλλιτεχνών, εκκλησιαστικών προσώπων, πολιτικών, λογοτεχνών, αλλά και συλλόγων, επιχειρήσεων, τραπεζών, χάρτες και τεκμήρια παραστατικών τεχνών, όλα είναι διαθέσιμα για έρευνα ξεκινώντας από τον online κατάλογο.  Από το 2009 το ΕΛΙΑ είναι τμήμα του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης. Ο Χαριτάτος υπήρξε από εκείνους τους Έλληνες που ήξεραν να βάζουν στόχους και να τους πετυχαίνουν με πείσμα, θέληση και, κυρίως, πίστη ότι η μνήμη, όπως περισώζεται, σε μια καρτ ποστάλ, μια αφίσα, ένα κατάστιχο ή μια διαθήκη αξίζει και πρέπει να διασωθεί για να μάθουμε τον εαυτό μας και το συλλογικό μας σώμα. Ο Θεός ας τον αναπαύσει!

Εκβαρβαρισμός

Εἴς τινα κατελθόντα εἰς Ἑλλάδα καὶ ἀγροικισθέντα

Οὐ βαρβάρων γῆν, ἀλλ᾽ ἰδὼν Ἑλλάδα,

Ἐβαρβαρώθης καὶ λόγον καὶ τρόπον.

Ἰωάννης Γεωμέτρης (10ος αι. μ.Χ.), Carmina varia, 33. MPG 106, 922.