Category Archives: cult

Primal matter

Advertisements

Σα να ήταν η πρώτη φορά

Στην είσοδο μας υποδέχθηκε ο ίδιος. Καλωσόρισμα στον χώρο Α της Πειραιώς 260. Η αγαπημένη μου φίλη πάντα παραπονιέται για τις συνθήκες και το άβολο που νιώθει όταν έρχεται εδώ, στο Φεστιβάλ της πόλης. Τώρα, μόλις είδε τον ίδιο τον Παπαϊωάννου να της χαμογελάει, ηρεμεί. Μετά από χρόνια απουσίας του ιδρυτή της Ομάδας Εδάφους από τη σκηνή τώρα θέλει να δει το κοινό του έναν προς έναν και μία προς μία σε απόσταση αναπνοής. Προτού λάβει θέση για να αρχίσει η παράσταση. Ο ίδιος ντυμένος σαν ανθρωπάκι του Γαΐτη. Ένας Έλληνας μπεκετικός.  Δεν θέλησα να διαβάσω τίποτα, δεν ήθελα να επηρεαστώ από κάπου, προτού ζεστάνω τα πλήκτρα με τις λέξεις που σχηματίζω στην οθόνη.

Βλέπω μπροστά μου μία μακρόστενη πλατφόρμα γύρω στο μέτρο ύψος, ένα ταμπλώ ξύλινο. Και ένα μαύρο. Ένας σκουπιδοτενεκές, ένα μικρόφωνο κι ένα λάστιχο ποτίσματος. Και δύο σώματα. Ένα ολόγυμνο και ένα κουστουμαρισμένο. Και γύρω μου ανθρώπους να περιμένουν ανυπόμονα, ξεγελώντας τη ζέστη του χώρου με βεντάλιες σουβενίρ του Φεστιβάλ από το 2010 που προσφέρουν οι ταξιθέτριες.

Αρχίζει η παράσταση. Ο αέρας πλήττεται από τα σώματα που αρχίζουν να ιδρώνουν κινούμενα στον χώρο. Εν αρχή, μία απλή ρυθμική κίνηση. Ένας άνδρας ρίχνει στο πάτωμα καφετιά κομμάτια. Είναι πηλός, προζυμάκια ή κάτι άλλο; Επάνω σε αυτά ορίζει τη διαδρομή του. Είναι ο καλλιτέχνης και σε λίγο θα δούμε το έργο του.

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου με τον Tadeu Liesenfeld στην «Πρώτη ύλη». Το μοντέλο πλαισιώνεται από τον δημιουργό του αλλά στο πλαίσιο εγγράφονται και οι δύο. Δεν υπάρχει κανείς χωρίς τον άλλο. Πηγή: Φεστιβάλ Αθηνών

Το γυμνό είναι ωραίο

Συγκεκριμένα, το ανδρικό γυμνό μπορεί να είναι εξαιρετικά ωραίο. Ο Παπαϊωάννου επιμένει στη θέαση του γυμνού σώματος. Και η επιμονή αυτή προκαλεί αμηχανία σε όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με τις παραστάσεις του.

Η προτεραιότητα που έχει δοθεί στη θέα του γυναικείου σώματος και στη κλασική υπερεκτίμηση της εξωτερικής εμφάνισης των γυναικών (σε βάρος της εσωτερικότητας τους), νομίζω ότι μας εμποδίζει να χαρούμε το ανδρικό γυμνό. Είναι ευκολότερο να θεωρηθεί ότι κάποιος έχει τους δικούς του λόγους να απολαμβάνει την εικόνα του αρσενικού σώματος. Δηλαδή ότι έλκεται ερωτικά από ένα ανδρικό σώμα, εάν είναι άνδρας. Εκτιμήσεις που περιστρέφονται γύρω από την ιδέα του σώματος ως ερωτικού αντικειμένου. Και μόνο. Μια αναπηρία που εάν την προεκτείνουμε στην ιστορία της τέχνης και του πολιτισμού, τότε καθένας που κουβαλάει μια τέτοια αντίληψη θα έχει σίγουρα μεγάλη δυσκολία με τα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά. Ας μην ξεχνάμε τα φύλλα συκής που δέχθηκαν αναγεννησιακά αγάλματα. Και μια τέτοια αντίληψη τη φέρουν κυρίως άνδρες μη καλλιτέχνες. Και θα έλεγα άνδρες που έχουν ακόμη σε εκκρεμότητα θέματα με τον ερωτισμό τους. Μέχρι τον 19ο αιώνα το ανδρικό κορμί ήταν κυρίαρχο και άνετα μπορούσε να μεταμορφωθεί από τον εικαστικό καλλιτέχνη σε γυναικείο με ορισμένες τροποποιήσεις στο μοντέλο που πόζαρε. Από τον 19ο αιώνα και μετά το γυναικείο σώμα αποκτά πρωτοκαθεδρία, εκτοπίζοντας το ανδρικό.

Και σήμερα; Σήμερα δεν ζούμε στην εποχή του ενός ιδανικού. Όμορφο μπορεί να είναι και το ανδρικό και το γυναικείο κορμί. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Όμως, είναι παράλογο να λέμε ότι αυτός που αξιοποιεί επί σκηνής ένα ανδρικό κορμί το κάνει επειδή είναι gay, όσο θα ήταν παράξενο να λέμε κοίτα: αυτός έγδυσε τη χορεύτρια επί σκηνής επειδή είναι ετερό. Πάντα θα θυμάμαι τους Έρωτες που είδα σε τοιχογραφίες στην Πομπηία πόση χαρά μετέδιδαν. Το ίδιο και τα γυμνά αγγελάκια στις θόλους των ναών της Ρώμης. Ο έφηβος των Αντικυθήρων στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας: εκφράζει μια ιλαρότητα και δεν εξαντλείται στον αισθησιασμό. Η ενοχική στάση προς το σώμα στέκεται στη σεξουαλικότητα και δεν αναγνωρίζει στην εμφάνιση του γυμνού μια οσιότητα. Μία δηλαδή πραγματικότητα που δεν εξαντλείται στην υλική χρήση του σώματος και τη φιληδονία, δεν σχετίζεται με την αιδώ και επεκτείνεται στην έννοια του κάλλους.

Όλα αυτά δεν τα λέω τυχαία. Η παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου είναι μια μελέτη επάνω στο γυμνό, όπως δημιουργείται αγνό και άσπιλο μέσα από τα χέρια του καλλιτέχνη δημιουργού. Ένα γυμνό που δεν είναι άσεμνο. Ή είναι άσεμνο όσο υπήρξαν τα μοντέλα του Πραξιτέλη ή του Μιχαήλ  Άγγελου.

Ο Tadeu Liesenfeld (έχει συνεργαστεί με τον Παπαϊωάννου στο Πουθενά το 2009 και στο Μέσα 2011) εμφανίζεται ολόγυμνος στην παράσταση. Μοιάζει σα μορφή που κατέβηκε για χάρι μας από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα. Ίσως από τη νότια μετόπη με την Κενταυρομαχία. Ίσως πάλι να ήταν ο ποταμός Κηφισός από το δυτικό αέτωμα. Eίναι ένα πλάσμα που υπάρχει χάρις στον δημιουργό του. Έχει πάψει να είναι αγόρι. Είναι άνδρας. Ο δημιουργός καλλιτέχνης θα το μελετήσει, θα το παρατηρήσει, θα το βασανίσει, θα το περιθάλψει, θα το υποστηρίξει. Και το δημιούργημα θα ανταποκριθεί. Ο καλλιτέχνης αποκτά νόημα από το έργο του.

Πριν το τέλος το πλάσμα δέχεται επάνω του την ευλογία του νερού. Μια σκηνή που μου θύμισε τα παιδικά μου καλοκαίρια: σε μια αυλή να βρέχομαι με το λάστιχο με άλλα παιδάκια, να γελάμε δροσίζοντας το δέρμα μας από την κάψα. Χωρίς δεύτερες και τρίτες σκέψεις. Χωρίς ενοχή. Κάτι παρόμοιο βλέπω τώρα εδώ.

Ποιόν αφορά τελικά αυτό;

«Δεν ξέρω τί είναι αυτό που βλέπω». Αυτό ίσως μπορεί να ερμηνεύσει τη δήλωση: «Δεν με αφορά αυτό που βλέπω». Νομίζω προκαλεί περισσότερο άγχος η αρρενωπότητα του χορευτή, όταν κανείς θα περίμενε στη θέση της αρρενωπότητας χάρη και πλαδαρότητα, λύγισμα της μέσης και πόζα ενός σώματος που επαμφοτερίζει κλίνοντας προς μια θηλυπρέπεια. Θυμάμαι τις ανδρικές φιγούρες του κλασικού χορού λες και ήταν μέλη ενός θηλυκού σύμπαντος με την εκλέπτυνση στην κίνηση και την προβολή της χάρης, να λειτουργούν ως αναβατόρια για τις χορεύτριες. Άργησε πολύ να προβληθεί το ανδρικό σώμα να είναι ισότιμο με το γυναικείο επί σκηνής.

Εδώ στη παράσταση του Παπαϊωάννου έχουμε δύο και μόνο ανδρικά σώματα. Μήπως όμως δεν είναι ακριβώς δύο; Και μήπως δεν είναι δύο άνδρες αλλά κάτι άλλο; Μου έρχεται στο νου αστραπιαία η πρώτη διήγηση της Γένεσης που δεν μιλάει για δημιουργία άνδρα και γυναίκας, αλλά αφηγείται τη δημιουργία του ανθρώπου. Αδάμ δεν σημαίνει άνδρας. Σημαίνει χωματένιος. Στα μάτια μου το ο Βραζιλιάνος χορευτής με τις αναλογίες και το κάλλος αρχαίου άνδρα εκπροσωπούσε κάτι παραπάνω από το φύλο που βλέπαμε. Ή καλύτερα, το φύλο που δηλωνόταν στην εμφάνισή του ήταν παραπλανητικό.

Από τους πολλούς ερμηνευτές του Μέσα (ήταν 30), φθάσαμε μόνο στους 2. Ο Παπαϊωάννου ερευνά το σώμα χωρίς παραπανίσια υλικά παρά μόνο αυτό το ίδιο το σώμα. Αυτή είναι η πρώτη ύλη: ό,τι ορίζει την παρουσία του ανθρώπου στον κόσμο. Την ύπαρξη. Μέσα από τα προζυμάκια θα πλάσει το δημιούργημά του, θα υπερηφανευθεί για αυτό. Αυτοσαρκαζόμενος, όσο ποτέ άλλοτε θα δείξει τα όρια του δικού του σώματος, παραμορφώνοντας τα μέλη του, σε στάσεις που παραπέμπουν σε freak show και σε θεάματα τσίρκου. Συνθέτει επιλέγοντας τις κινήσεις που δημιουργούνται από τη συνάντηση των δύο σωμάτων για να οπτικοποιήσει την εσωτερική ζωή του. Τις ιδέες του και τις μανίες του ως καλλιτέχνη. Η Πρώτη ύλη θεωρώ ότι είναι η πιο αυτοβιογραφική εργασία του Παπαϊωάννου γιατί μας δείχνει το ατελιέ του καλλιτέχνη που παλεύει με τα υλικά του. Πλάθει εικόνες για τη σχέση του με τον χορό, με το βασικό του εργαλείο, το σώμα του χορευτή, με την εξουσία που ασκεί ή την επίδραση που δέχεται από τον άλλο, τη θέση του σώματος στον χώρο, τη φρεναπάτη και τη μαγεία που μπορεί να δημιουργήσει όταν ανέβει στη σκηνή. Ο δημιουργός και το πλάσμα του. Ο κονφερασιέ και το νούμερό του. Η εσωτερική ζωή του performer, η αγωνία της εικονοποιΐας με ήχους που ακούγονται μερικές φορές άναρθροι για να γίνουν κινήσεις εύγλωττες, σωματικές λέξεις έλλογοι.

Ελλάδα ανάπηρη

Από την άλλη, αυτό που βλέπω, σκέπτομαι ότι είναι ένας στοχασμός επάνω στο τί σημαίνει Ελλάδα του σήμερα. Με τις συχνές αναφορές του στην αρχαία γλυπτική σχηματίζει μορφές αγαλμάτων που έχει θαυμάσει η ανθρωπότητα, έρχεται και τα προσκυνάει από τα πέρατα του κόσμου στα μουσεία μας ή ἐρχεται να προσκυνήσει στα μνημεία μας. Ο Παπαϊωάννου ειρωνευόμενος την αρχαιολατρία μάς επανατοποθετεί ενώπιον αυτών των μορφών, μπροστά σε μια Ελλάδα κοινωνικά ακρωτηριασμένη που έχει ανάγκη να σταθεί στα πόδια της και να περπατήσει ξανά. Νά, πώς αποκτά τώρα νόημα η σκηνή που μου θύμιζε φωτογραφίες της Αλβανίας με τους υποβασταζόμενους ανάπηρους. Στο συγκλονιστικό φινάλε της παράστασης το άγαλμα δεν μπορεί να σταθεί σε κανένα πόδι. Είναι ένας κορμός χωρίς άκρα. Κάποιος πρέπει να δώσει τη λύση. Και δίνεται.

Η ιδέα του καλλιτέχνη που δημιουργεί φαίνεται και από τη διαχείριση του φωτισμού. Στην παράσταση δεν υπάρχει κάποιος μηχανικός στα φώτα ή φροντιστής. Όλα τα χειρίζεται επί σκηνής με δυο τρεις διακόπτες ο δημιουργός. Πλαισιώνει το έργο του, το φωτίζει και ιδού: θαυμάστε με. Οι ήχοι είναι κυρίως φυσικοί, παραγόμενοι επί σκηνής και σε ορισμένα σημεία ένα τζιτζίκι, ένα ταξίμι (του Γιάννη Παπαϊάννου), το σύρσιμο ενός αντικειμένου ή το ίδιο το νερό που καταβρέχει δίνουν το σάουντρακ της παράστασης. Ναί, μπορείς να πεις ότι η τέχνη δεν έχει ανάγκη από πολλά λεφτά. Η πενία δεν είναι αντίπαλός της. Δεν χρειάζεται σκηνικά, δεν έχει ανάγκη πολυτελή κοστούμια, περούκες και φτερά, δεν θέλει πολύπλοκα φώτα, μηχανισμούς και τραμπουκέτα. Κάτι άλλο χρειάζεται για να είσαι ποιητής. Και κάτι άλλο χρειάζεται για να σταθεί η Ελλάδα στα ποδάρια της. Πέρα από το χρήμα και τα μνημόνια. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου αλλού. Όχι πολύ μακριά μας.

Ο Παπαϊωάννου μας κάνει συμμέτοχους στο τί σημαίνει ομορφιά. Σχολιάζει ειρωνικά τον εαυτό του τη δική του προσωπική πορεία, μας αφήνει ελεύθερους να φαντασιωθοῦμε και σε κάθε σκηνή αισθάνεσαι να να είναι η πρώτη φορά που βλέπεις τη ζωή να ξετυλίγεται μπροστά σου…

Ταυτότητα παράστασης

Δημιουργία: Δημήτρης Παπαϊωάννου

Με τους Tadeu Liesenfeld και Δημήτρη Παπαϊωάννου

Ηχητικός σχεδιασμός: Κώστας Μιχόπουλος

Βοηθοί σκηνοθέτη: Τίνα Παπανικολάου και Παυλίνα Ανδριοπούλου – Ντίνος Νικολάου

Η ύστερη αρχαιότητα στην καρδιά του Μανχάταν

Η μετάβαση στον χριστιανισμό στην ύστερη αρχαιότητα είναι το θέμα της έκθεσης που οργάνωσε το Ίδρυμα Ωνάση στη Νέα Υόρκη σε συνεργασία με το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας. 170 σημαντικά εκθέματα από διάφορες συλλογές και μουσεία παρουσιάζουν σε 9 ενότητες τη διαμόρφωση της χριστιανικής πίστης ξεκινώντας από το τί είναι η ύστερη αρχαιότητα και πώς αναδύθηκε ο χριστιανισμός σε έναν κόσμο θρησκευτικού συγκρητισμού και πώς κυριάρχησε ως επιλογή στην αυτοκρατορική πολιτική από τον Κωνσταντίνο τον Α´ και μετά. Άλλοι άξονες αναφέρονται στις αλλαγές που επήλθαν στις πόλεις με τις κατασκευές ναών στα αστικά κέντρα ή ασχολούνται με την καθημερινή ζωή, τον κύκλο του ανθρώπου, τις φοβίες για τα πονηρά πνεύματα και τη διαχείρισή τους, υπογραμμίζοντας την αίσθηση δημοκρατίας που πήγαζε από τις συνάξεις όλων των κοινωνικών στρωμάτων στην Ευχαριστία και τη λατρεία των αγίων. Τέλος η λατρεία και οι αντιλήψεις για τον θάνατο και τη ζωή κλείνουν την έκθεση.

Αν και ο χώρος της έκθεσης είναι περιορισμένος, εν τούτοις η σκηνοθεσία των αντικειμένων ήταν λειτουργική και δεν χανόσουν με δυσνόητα κείμενα ή περιττές περιγραφές. Επιμελήτριες της έκθεσης είναι η Ευγενία Χαλκιά και η Αναστασία Λαζαρίδου, ενώ στη συμβουλευτική επιτροπή βρίσκουμε το Πανεπιστήμιο του Πρίνστον με την επιστημονική τριάδα των Peter Brown, Slobodan Ćurčić και Δημήτρη Γόντικα.

Τα εισαγωγικά κείμενα του εξαιρετικού καταλόγου υπογράφουν οι Peter Brown, Jas Elsner, Averil Cameron, Helen Saradi-Mendelovici, Ιωάννης Τουράτσογλου, Henry Maguire, Αριστοτέλης Μέντζος, Kimberly Bowes, Fabrizio Bisconti, Katherine Marsengill, Slobodan Ćurčić. Ο κατάλογος διατίθεται έντυπος αλλά είναι προσβάσιμος και σε ηλεκτρονική μορφή.

Ψηφιδωτό με τον μήνα Απρίλιο. Θήβα, αρχές 6ου αιώνα μ.Χ. (Χαλκίδα, 23η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων).

Ξεχώρισα από τα εκθέματα το ψηφιδωτό με την αλληγορία του μήνα Απριλίου που προέρχεται από τη Θήβα και ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1960 σε ένα μάλλον δημόσιο κτήριο του 6ου αιώνα. Ο Απρίλιος απεικονίζετια ως νέος με χιτώνα που σπεύδει να φύγει, κρατώντας στα χέρια του ένα αρνάκι. Στο μυαλό μου ήρθε κατευθείαν ο πασχάλιος αμνός, μια σκέψη αυθόρμητη και ίσως με κάποια σημασία.

Κεφαλή Αφροδίτης από αττικό εργαστήριο. 1ος αιώνας μ.Χ. (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Από τα πλέον συγκλονιστικά αντικείμενα είναι εκείνα τα αρχαία έργα τα οποία προκειμένου να ενταχθούν σε μία νέα χρήση εντός του χριστιανικού πλαισίου έπρεπε να φέρουν σημεία ότι δεν ανήκουν πλέον στον παλαιό κόσμο του παγανισμού. Έτσι, συνήθως ένας σταυρός χαραζόταν διακριτικά ή πολύ έντονα σε ορατές θέσεις «εξαγιάζοντάς» το. Στην Αθήνα τέτοια πανέμορφα δείγματα αρχαίων μορφών σε νέα χρήση βρίσκονται στον περικαλλή ναό του Αγίου Ελευθερίου, δίπλα στη μητρόπολη. Στην έκθεση περιλαμβάνονται ένα αγόρι με ένα μικρό σταυρό στο μέτωπο από τον Κολωνό (τώρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο), μία Αφροδίτη με ελαφρές «κακώσεις» και ένα γυναικείο κεφάλι του 1ου ή 2ου αιώνα π.Χ. από τη Ρόδο (Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου) με εξαιρετικά βαριές κακώσεις (έγιναν 5ο με 6ο αιώνα), αφού έχει παραμορφωθεί όλο το πρόσωπο προκειμένου να φαίνεται ανάγλυφος ένας τεράστιος σταυρός.

Ένα ακόμη έκθεμα που παρουσιάζεται πρώτη φορά είναι ένα έργο από ελεφαντόδοντο το οποίο παριστάνει σε στάση δέησης έναν νέο άνδρα που φοράει μακρύ χιτώνα. Η όλη κίνηση αποπνέει ευσέβεια και μια πνευματικότητα που συνδυάζεται με έναν παράξενο τρόπο με το νεαρό της ηλικίας του προσώπου.

Η έκθεση κλείνει με τον θρίαμβο της ανθρώπινης μορφής, προσεγγίζοντας την έννοια της εικόνας στη χριστιανική θεολογία, με αφετηρία τα υπέροχα νεκρικά προσωπεία που φυλάσσονται στη Βαλτιμόρη (The Walters Art Museum). Oι εκφραστικές μορφές που βιώνουν το τρομακτικό γεγονός του θανάτου με το στοχαστικό βλέμμα που μαρτυρά μία εσωτερική βαθειά πνευματική εμπειρία συναντούν την εικόνα του Ιησού Χριστού (6ος-7ος αἰώνας) από το Μουσείο Μπενάκη που είναι ποιημένη με την εγκαυστική τεχνική και προέρχεται από την Αίγυπτο και φέρει την επιγραφή «ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΕΘΗΜΩΝ», ενώ φέρει και κοπτική επιγραφή.

Τμήμα εικόνας Χριστού. 6ος-7ος αἰώνας μ.Χ. (Μουσείο Μπενάκη).

Στην καρδιά του Μανχάταν, όπου η βουή της πόλης δεν κοπάζει μέρα και νύχτα, οι σειρήνες ουρλιάζουν ασταμάτητα και ο κόσμος βιάζεται για τις δουλειές του, από πάνω ένα σύννεφο θρονιάζεται στην κορυφή του Empire State Building, ενώ από κάτω, εκεί στον χώρο της έκθεσης υπάρχει μια κατακόμβη που ανοίγει παράθυρα στο αιώνιο και το μεταφυσικό. Η μετάβαση στον χριστιανισμό θέτει ερωτήματα, προκαλεί τον θαυμασμό και μας μαθαίνει για έναν συναρπαστικό κόσμο αντιθέσεων αλλά και συνθέσεων που δεν ερμηνεύεται με απλοϊκά σχήματα, και εντυπωσιάζει με την πολυπλοκότητα και την πολυμορφία.

Η έκθεση παραμένει ανοιχτή έως 14 Μαΐου 2012.

Διεύθυνση: Onassis Cultural Center, κτήριο Olympic Tower. Αρ. 645 στη 5η λεωφόρο, είσοδοι στους δρόμους 51 και 52, μεταξύ Madison 5ης λεωφόρων.

Ιστότοπος της έκθεσης: http://onassisusa.org/exhibition_transitions.php?m=3&h=3

Online κατάλογος: http://www.onassisusa.org/transition/ebook/

Μέσα και βαθιά

Η πόλη σε όλο το μεγαλείο της καταστροφής! Η θάλασσα και ένα πλοίο που ταξιδεύει δίνουν μια απόδραση από το τοπίο-εφιάλτης. Αυτό που το ομορφαίνει η ανθρώπινη παρουσία. Το μοναδικό στοιχείο της φύσης που εγγράφεται στο τσιμέντο. Και τα απλά: νεράκι που πλένεσαι, οι βιολογικές ανάγκες του σώματος… και ένα κρεβάτι που καταπίνει το σώμα για να το λυτρώσει στον ύπνο. Μέρα και νύχτα, γυμνός και ντυμένος κατά βάση ο άνθρωπος είναι ο ίδιος. Η παράσταση είναι ένας επαναστοχασμός στην ιστορία του ανθρώπου της πόλης. Του ανθρώπου που ζη μέσα και βαθιά στον ιστό της και στον ρυθμό της. Όχι του θεατή που παρατηρεί εκτός των ορίων της. Είναι μια ευκαιρία να δούμε τον εαυτό μας στην απλότητά του, στην απόλυτη αλήθεια του. Γινόμαστε κοινό του εαυτού μας στον κύκλο της επανάληψης και της μοναξιάς. Αυτό που αισθάνθηκα να μας λέει ο Παπαϊωάννου είναι πως ο άνθρωπος είναι ένα απόλυτα μοναχικό πλάσμα. Μια βεράντα στην πόλη και το βλέμμα καρφωμ

Κάπου εδώ τελειώνουν οι σημειώσεις μου που κράτησα στο σκοτάδι της παράστασης Μέσα του Δημήτρη Παπαϊωάννου. Πήγα με απίστευτη προκατάληψη. Αλλά ήθελα να δείξω σε φιλοξενούμενό μου τί συμβαίνει στην πόλη. Ενθουσιάστηκε. Εάν ρωτήσετε έναν χορευτή πώς του φάνηκε μπορεί να σας πει πως βαρέθηκε. Η αλήθεια είναι πως πρόκειται για μια ροή επαναλαμβανόμενων κινήσεων που δείχνει να εξαντλείται σύντομα. Για μένα η πρώτη εντύπωση ήταν σα να μπαίνω σε μία ταινία τρισδιάστατη, στη συνέχεια αναρωτιόμουν διαρκώς για τεχνικά ζητήματα, αλλά στο τέλος αφέθηκα στην ποίηση της θέασης. Είπα: ναί, η πόλη είναι άσχημη, αλλά υπάρχει η παρηγοριά του ανθρώπινου κάλλους. Και αυτό αλλάζει τα δεδομένα. Η αταξία παίρνει μορφή, το αστικό χάος έχει δείκτες. Το σώμα δίνει τον κανόνα. Και την ελπίδα. Πέρασαν παραπάνω από δύο ώρες απόλαυσης χωρίς να το καταλάβω. Έφυγα μετά από επίμονα μηνύματα για το στήσιμο που είχα κάνει λίγα μέτρα πιο πέρα στην πλατεία.

Λαϊκό προσκύνημα στον Τσαρούχη

Χρόνια είχα να δω τόσο πολύ κόσμο σε μια έκθεση για έναν καλλιτέχνη. Σιωπηλοί και στοχαστικοί οι επισκέπτες του Μουσείου Μπενάκη στην οδό Πειραιώς στάθηκαν υπομονετικά σε μια μακριά σειρά απέναντι από τα έργα του κορυφαίου ζωγράφου, διανοητή και δάσκαλου Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989). Πήρα κι εγώ μέρος ανάμεσα σε νέους, φοιτητές, μητέρες με τα παιδάκια στα κορίτσια, κυρίες και κυρίους που γνώριζαν πού είχαν έρθει. Ένιωθα ότι όλοι είναι πεινασμένοι και διψασμένοι και αναζητούσαν στην αρμονία των χρωμάτων στις στολές και τα γυμνά νοήματα που έχουν αξίες ζωής, πέρα από την κατανάλωση της στιγμής ή το οφθαλμόλουτρο ξανθής αρτίστας που πουλήθηκε στα περίπτερα αντί 20 ευρώ σε έφηβους και ώριμους πειναλέους συμπολίτες μας.

H παρουσίαση της δουλειάς του Τσαρούχη (επιμέλεια: Νίκη Γρυπάρη, σχεδιασμός: Λίλη Πεζανού) έγινε με χρονολογική σειρά από την εποχή της εφηβείας φθάνοντας τη δεκαετία του 80, όπου παρόλο που ο ζωγράφος είχε χτυπηθεί από Πάρκινσον επέμενε να ζωγραφίζει χρησιμοποιώντας κραγιόνια και χρωματιστά μαρκαδοράκια, κεφάλια νέων στεφανωμένων με άνθη της ελληνικής φύσης, μορφές του έαρος, αισιόδοξες μέσα στην αινιγματικότητά τους. Ο τεράστιος χώρος του Μουσείου φάνηκε μικρός να φιλοξενήσει τα 680 έργα ζωγραφικής του Τσαρούχη, μία σχεδόν πλήρης απεικόνιση του συνολικού έργου του, στο οποίο περιλαμβάνεται και η δουλειά του στο θέατρο.

Προχωρώ αργά, βήμα βήμα, έργο έργο και παρατηρώ χρώματα, γραμμές, σπουδές που θα γίνουν μεγάλες συνθέσεις, έργα σε χαρτί, σε καμβά, σε ξύλο, σε κεραμικά. Σκέπτομαι από την αρχή τι πρόσφερε στον τόπο μου, πόσο μου μιλάει, δηλαδή πόσο με συγκινεί. Η απάντηση είναι καταφατική. Ο ιδιοφυής καλλιτέχνης που λάτρεψε τη βυζαντινή γραμμή προκαλεί διαρκώς εκπλήξεις με τις εικονολογικές αφηγήσεις του, δημιουργεί δεσμούς στον χρόνο, ανακεφαλαιώνει τη γεωγραφία μας με άξονα πάντοτε ένα σώμα που δείχνει να μετέχει σε μια τελετή. Είναι παράξενο, αλλά τα έργα παρόλο που πλημμυρίζουν από αισθησιασμό δεν καταλήγουν να γίνουν εικόνες σεξουαλικού περιεχομένου. Το γυμνό προσφέρεται χωρίς αιδώ, όπως είναι, αθώο. Με ένα αγνό βλέμμα. Με τα δικά του λόγια, μας λέει την άποψή του: «οι αρχαίοι Έλληνες βρήκαν δύο τρόπους που μεταμορφώνουν το γυμνό σε πηγή αγγαλιάσεως: αφενός μεν η παραδοχή της προοπτικής αφετέρου η παραδοχή του έρωτος ως συνεργάτου. Για αυτό και άγαλμα σημαίνει αυτό που δίνει αγαλλίαση.» Ωστόσο ο ίδιος γεννήθηκε σε ένα χριστιανικό περιβάλλον και έτσι θα πει ότι πρέπει να ξεπεραστεί «η ντροπή  των πρωτόγονων ανθρώπων για να δεις το σώμα σαν το καλύτερο έργο του Θεού.»

Θυσία Ιφιγένειας, 1947-1955. Σκόνες με ζωϊκή κόλλα σε πανί. 230Χ198 εκ. Ιδιωτική συλλογή. Τα πρόσωπα φορούν σύγχρονα ενδύματα. Ο Τσαρούχης με το έργο του για την ιστορία της Ιφιγένειας προτείνει και μια νεωτερική ανάγνωση του αρχαίου δράματος.

Το καλύτερο δώρο του Θεού. Να μια θέση καθαρά εικονολατρική. Το σώμα έχει θεϊκή καταβολή, η ύλη του είναι εξαγιασμένη. Αξίζει να το τιμάμε, δηλαδή να το σεβόμαστε και να το αγαπάμε. Επιβεβαιώνω ότι ο Τσαρούχης δοξολόγησε το γυμνό αποκαλύπτοντας όλα τα μέλη του σώματος ως κάτι ιερό, κάτι που δεν έγινε κανόνας στη χριστιανική ζωγραφική, σύμφωνα με τα κανονιστικά πλαίσια της βυζαντινής παράδοσης που λίγο πολύ έως την Αναγέννηση ακολουθούνται και στη λατινική Δύση.

Διαβάζω ένα απόφθεγμα στο τεράστιο Χρονολόγιο:

Πιθανόν να υπάρχουν χίλιες δυο οράσεις διαφορετικές από την όραση των ζωγράφων των διαφόρων σχολών. Μα οι οράσεις αυτές αν δεν είναι δυνατές είναι υποχρεωμένες να υποταχθούν σε άλλες δυνατότερες από αυτές. Κάθε άνθρωπος έχει τη δύναμη να αλλάζει τα μάτια του άλλου κόσμου αν ο ίδιος πίστεψε με θέρμη στη δική του όραση. Η ιστορία της ζωγραφικής, άλλωστε, δεν είναι άλλο τίποτε από μια υποταγή τεράστιων ομάδων ανθρώπων σε ένα ζευγάρι μάτια που τους οδηγούν στην όραση του κόσμου.

Φάτνη, δεκαετία 1940. Νερομπογιά σε χαρτί. Ιδιωτική συλλογή. Όταν φεύγει από τον Κόντογλου το 1934 ο Τσαρούχης έχει αποκτήσει μια μεγάλη εμπειρία στην τεχνοτροπία της βυζαντινής αγιογραφίας. Ωστόσο, δεν θα αργήσει να εντάξει στο χριστιανικό ρεπερτόριο τη δική του ελληνική εκδοχή, όπως στη φάτνη με τα σώματα των αγγέλων-φυλάκων να σχηματίζουν το ιερό σπήλαιο, με τον υιό του ανθρώπου στο κέντρο και την απλή μητέρα του Θεού να τον κρατά.

Κάποιοι μας μαθαίνουν να βλέπουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας. Από το Α. Για να φτάσουμε ίσως μερικά στοιχεία πιο κάτω. Όπως και ο Τσαρούχης. Ο ίδιος έλεγε ότι μια ζωή έκανε μια σειρά από πειράματα. Προσπαθούσε να μάθει τι είναι ζωγραφική να μάθει πράγματα που δεν τον δίδαξε κανείς. Στην πραγματικότητα τον σφράγισε η μαθητεία στον Κόντογλου, ο Παρθένης, ο ουρανός «το θεμέλιο της αισθητικής μου», όπως συνήθιζε να δηλώνει, και μάλιστα ο ουρανός του Πειραιά! Η Πομπηία,το θέατρο σκιών και ο Σωτήρης Σπαθάρης, ο Θεόφιλος. Γραμμές της λαϊκής κεντητικής, αδρά λιθανάγλυφα των Κυκλάδων, μελανόμορφα αγγεία. Αλλά και οι Σικελιανοί.

Ο κατάλογος των έργων της έκθεσης είναι εξαιρετικός, και περιλαμβάνει κείμενα του Άγγελου Δεληβορριά (θέτει τα κριτήρια για μια επιστημονική προσέγγιση του καλλιτέχνη και υπογραμμίζει το πρόβλημα της διεθνοποίησης του έργου του Τσαρούχη), της Νίκης Γρυπάρη (εξηγεί το σκεπτικό της έκθεσης), του Αλέκου Λεβίδη (αντικρίζει τον Τσαρούχη μέσα στην ατμόσφαιρα του μοντερνισμού και σε σχέση με τον Matisse). Aκόμη, αναδημοσιεύονται δύο κείμενα του Ελύτη και ένα του Εμπειρίκου, ενώ ένα πλήρες Χρονολόγιο σκιαγραφεί βίο και πολιτεία του παράλληλα με την ελληνική ιστορία.

Το όραμα του Δαυίδ, 1968-1974. Λάδι σε πανί. 157Χ110 εκ. Ιδιωτική συλλογή.

Ένα από τα κείμενα της έκδοσης υπογράφει ο Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος και φέρει τον τίτλο «Προσεγγίζοντας με σεμνή αναίδεια τη ζωή και το έργο του Γιάννη Τσαρούχη». Πρόκειται για ένα εκτενές και τεκμηριωμένο άρθρο όπου ο συγγραφέας αναζητεί την προσωπικότητα του καλλιτέχνη, τη σχέση του με τη ζωγραφική, την ηθική του, την πνευματικότητα και την ελληνικότητά του. Αξιολογεί το γραπτό του έργο και αναζητεί τα νήματα της κοσμοθεωρίας του. Συζητά ανοιχτά το ζήτημα του ομοερωτισμού του, στο οποίο υπήρξε κρυπτικός και δεν προχώρησε ποτέ σε καμιά προφορική δήλωση για τις προτιμήσεις του σε συνεντεύξεις δημοσιογράφων που στριφογύριζαν γύρω από το θέμα της προσωπικής του ερωτικής ταυτότητας.

Σημειώνω το συμπέρασμα του Ματθιόπουλου για την απόκρυψη της αλήθειας του έρωτα: «ομολογώντας τη θα την απομυθοποιούσε από μια εξυψωτική  -καθώς φαίνεται πως πίστευε- των εκλεκτών αλήθεια, από μια αλήθεια επέκεινα του Λόγου, στην οποία φτάνει κανείς μέσα από τη μύηση, μέσα από τη βούληση του δασκάλου να μεταβιβάσει με άφωνη πρακτική, σωματικά, μια μυστικιστική παράδοση, σε μια από τις μορφές ᾽σιχαμερής ρουτίνας᾽ και θα την υποβίβαζε από εκστατική γνώση του απολύτου κάλλους σε απλή πληροφορία ενός ύποπτου ιδιωτικού μυστικού που οι κοινωνικές συμβάσεις απωθούν υποκριτικά. Το άφατο πώς θα μπορούσε να έχει ειπωθεί;» (σελ. 60).

Το μεγάλο μάθημα από τον Τσαρούχη είναι η αξία της παραστατικής ζωγραφικής με επίκεντρο το ανθρώπινο κορμί ευλογημένο και δοξασμένο στο άπειρο.

Η έκθεση διαρκεί έως την Κυριακή 14 Μαρτίου. Σπεύσατε!

Σύνδεσμος: Μουσείο Μπενάκη

η δεκαετία του ᾽60: ένα ορμητικό φουσκωμένο ποτάμι

Στο κεντρικό κτήριο του Μουσείου Μπενάκη παρουσιάστηκε η σημαντική έκθεση  60’s το ροκ του μέλλοντός μας με την υπογραφή του Διονύση Σαββόπουλου. Το είχα σαν εκκρεμότητα, αφού είχα δει τη μουσική παράσταση του Σαββόπουλου στο Παλλάς, αν και δεν κατάφερα να πάω στη Βουλή για μια ακόμη έκθεση για τη δεκαετία του 1960.

1969, Αράχωβα. Μια αναπάντεχη συνάντηση των Μπητλς με παραδοσιακούς μουσικούς.

Η πρώτη μου εντύπωση από την έκθεση είναι πως ήταν σα μια συμπερίληψη της δεκαετίας, ενώ οι επί μέρους ενότητες θα μπορούσαν να είναι αυτόνομες εκθέσεις οι οποίες, είμαι βέβαιος, θα μαγνήτιζαν το ενδιαφέρον του κοινού. Ποιος δεν θα ήθελε να δει περισσότερο λεπτομερειακά τα φοιτητικά κινήματα στα σίξτις, το τραγούδι στην Ελλάδα, τις τέχνες, το θέατρο, τα εικαστικά, τον κινηματογράφο, αρχιτεκτονική, φωτογραφία, design, μόδα, επιστήμες και  αθλητισμό;

Ο Διονύσης Σαββόπουλος με τα Μπουρμπούλια (1969).

Μιλώ, προσωπικά, γιατί θα ήθελα να παρασυρθώ σε κάθε μια από τις προηγούμενες θεματικές και να αφιέρωνα περισσότερο χρόνο να σκεφτώ. Τη δεκαετία του 60 γίνονται τόσο πρωτόγνωρα πράγματα, διατυπώνονται τόσο καινούργια αιτήματα που αξίζει να τα δούμε σοβαρά, αλλά και να τα μάθουν οι νεώτεροι. Γιατί τότε η νεολαία έρχεται στο προσκήνιο,  με δύναμη, αποκτά πρόσωπο, καθορίζει εξελίξεις στην πολιτική, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική.

1962. Εφαρμογή του νόμου 4000. Οι αστυνομικοί περιφέρουν νεαρό κουρεμένο που φέρει σε πινακίδα το έγκλημά του:«Είμεθα τέντυ-μπόης. Πετάξαμε γιαούρτι κατά γυναικός».

Σήμερα, η σημαντικότερη επαφή των περισσότερων με τη δεκαετία του 60 είναι ο κινηματογράφος. Κάθε είδους, αλλά κυρίως ο εμπορικός, όπως λέγεται, ο οποίος όπως και τότε γαλουχεί, αν και μέσα από την μικρή οθόνη. Αλλά δεν φτάνει.

Είμαστε παιδιά μεταναστών. Άλλοι στις φάμπρικες της Γερμανίας, άλλοι στις στοές του Βελγίου, πολλοί στα καράβια, όλοι Έλληνες που ξενιτεύονται για να επιβιώσουν. Εδώ στο αεροδρόμιο του Ελληνικού για το ταξίδι στην Αυστραλία.

Χρειάζεται να αναλυθούν και να συζητηθούν φαινόμενα όπως η ποδοσφαιρομανία, ο ρόλος του στρατού, η πολιτική σκηνή, ο ρόλος της χούντας με τρόπο ελκυστικό, που να ξεφεύγει από τον διδακτισμό και τη λογική της σχολικής αίθουσας. Υπάρχουν πολλά μαθήματα και μηνύματα που είναι τόσο ζωντανά για όλους. Και επιστρέφω ξανά στους νέους, που αναζήτησαν τη γνησιότητα και την αλήθεια σε διαδηλώσεις της εποχής, διαπομπεύθηκαν ως μαλλιάδες και τεντυμπόιδες, ήθελαν να δώσουν το δικό τους στίγμα, ως κάτι μοναδικό, και όχι ως αντίγραφα του μπαμπά ή της μαμάς. Και τους οφείλουμε πολλά.

Ο Χατζιδάκις τα λέει υπέροχα το 1968: Ο γάλλοι νέοι που επαναστατούν στους δρόμους, στα δημόσια πάρκα και στις ιστορικές πλατείες δεν κάμουν Ιστορία, τραγουδούν καθώς παλιά οι πρωτοχριστιανοί τη γέννηση ενός κόσμου που θά ᾽ρθει για να ξεπλύνει τούτη τη γη από χιλιάδων χρόνων σκόνη, μίσος και μωρία.

Η γενιά της αμφισβήτησης, με τις νίκες και τις ματαιώσεις της, έδωσε κορυφαία θέση στη φαντασία, ενώ θέλησαν να βιώσουν την παραίσθηση των ουσιών.Κυρίως διεκδίκησαν έναν άλλον κόσμο που δεν θα υπακούει στη λογική του συμβιβασμού και του κατεστημένου, αλλά θα χαρακτηρίζεται από ελεύθερη έκφραση της επιθυμίας, από ερωτική αυτοδιάθεση. Μια κοινωνία με ανθρώπινο πρόσωπο και με απλότητα. Μια πνευματικότητα και θρησκευτικότητα διαφορετική από τα δεκανίκια του συστήματος. Χωρίς διακρίσεις σε μαύρους, γυναίκες και ομοφυλόφιλους. Μακριά από τον συντηρητισμό, τον καταναλωτισμό, τους μικροαστούς και την καθωσπρεπική ηθική τους. Γενικεύω, αλλά νομίζω δεν είμαι εκτός θέματος. Όλα αυτά έγιναν για πρώτη φορά. Και για αυτό έγραψαν.

Σϊγουρα έχει σχέση ο αγώνας των ελλήνων φοιτητών με κορύφωση  τη Νομική και το Πολυτεχνείο του 70 με τα έντονα γεγονότα που είχαν προηγηθεί το 68 στη Γαλλία, το Γούντστοκ, έστω και ετεροχρονισμένα. Δεν θέλω να κάνω καμιά αξιολογική αποτίμηση. Τι κερδήθηκε και τι χάθηκε. Αυτό που έμεινε είναι το μήνυμα για έναν κόσμο καλύτερο. Πέρα από ατομικό βόλεμα. Ναί, νομίζω αυτό μου μένει ως αίσθηση ψηλαφώντας την εποχή: αγώνας για κάτι άλλο πέρα από την απλή επιβίωση…

Ο κατάλογος τεκμηριώνει εξαιρετικά την έκθεση, περιέχει κείμενα των Σαββόπουλου, Τ. Σακελλαρόπουλου, Π. Τσίμα, Λ. Λιάβα, Στ. Ελληνιάδη, Γ. Χρονά, Β. Παπαβασιλείου, Σ. Τριανταφύλλου, Μ. Κοτζαμάνη, Τ. Κουμπή, Πλ. Ριβέλλη, Γ. Τσεκλένη, Ν. Γ. Ξυδάκη, Κ. Δ. Μπλιάτκα και πολύ φωτογραφικό υλικό (από όπου και οι εικόνες της ανάρτησης).

Σε ευχαριστούμε πάτερ Διονύσιε στις στιγμές της αμηχανίας μας για το μέλλον που μας ταξίδεψες στις μέρες τις παλιές.

Ήταν αόρατες οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα; Μια έκθεση φέρνει στο επίκεντρο τον ρόλο της γυναίκας στην αρχαία πόλη

Τι έκαναν οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα; Πάντως, δεν ψήφιζαν στην Εκκλησία του Δήμου και ούτε συμμετείχαν στα δικαστήρια. Η διαχείριση της εξουσίας ήταν αντρική υπόθεση. Η κωμωδία Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, βασίζεται, ακριβώς, σε αυτό το γεγονός και έτσι οι γυναίκες αποφασίζουν να μεταμφιεστούν σε άντρες ώστε να ψηφίσουν και να μεταβιβαστεί η εξουσία σε αυτές.

Το στερεότυπο του αποκλεισμού

Πώς γίνεται μία δημοκρατία να στερεί από τις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου; Ίσως χρειάζεται να δούμε με άλλη ματιά τη δημοκρατία και να μην την περιορίσουμε στην ανάδειξη των προσώπων που θα κυβερνήσουν. Ή τέλος πάντων να μην ορίζουμε μια κοινωνία ή έναν πολιτισμό στους περιορισμούς που τίθενται στη συμμετοχή στα κοινά. Υπάρχουν άλλες όψεις που μας διαφεύγουν, κάποτε συνειδητά, κάποτε από ιδεολογική τυφλότητα ή απλά από αμορφωσιά. Παράδειγμα η θρησκεία. Εάν κάποιος υποτιμά τη θέση της θρησκείας και της σημασίας των γιορτών στους αρχαίους δεν μπορεί να κατανοήσει με πληρότητα τη λειτουργία της Αθήνας των κλασικών χρόνων.

Ακόμη, χρειάζεται να δούμε με άλλα μάτια το στερεότυπο για τον αποκλεισμό της γυναίκας στην αρχαιότητα. Μέσα στη θρησκεία, στους εορτασμούς και τις τελετές οι γυναίκες δεν ήταν μόνο παθητικοί θεατές αλλά συμμετείχαν ενεργά. Υπήρχαν ακόμη λατρείες οι οποίες ήταν αποκλειστικό προνόμιο των γυναικών, όπως ήταν τα διονυσιακά όργια, οι ιερές αγρυπνίες και οι μυστικές τελετές.

Όπως η πολιτική εξουσία έτσι και ο πόλεμος ήταν υπόθεση των αντρών. Ωστόσο, οι γυναίκες με την κυοφορία τους εξασφάλιζαν νέους στρατιώτες και νέους πολιτικούς άντρες.  Σε αυτό το πλαίσιο θα ήταν λάθος να δούμε τις γυναίκες απλώς ως παιδοποιητικές μηχανές αλλά ως φύλακες της γονιμότητας, άρα της επιβίωσης της πόλης. Ακριβώς, η ανάγκη της γονιμότητας συνδέει τις γυναίκες με την Αφροδίτη, και τον θεό τον Έρωτα. Στην Ακρόπολη , στη Βόρεια κλιτύ, υπάρχει ιερό αφιερωμένο στη θεά, και στα Αδώνια, στη γιορτή προς τιμήν της Αφροδίτης και του νεαρού εραστή της Άδωνι, συμμετείχαν Αθηναίες οι οποίες θρηνούσαν και για να συμβολίσουν τη σύντομη ζωή του Άδωνι φύτευαν σπόρους για να βλαστήσουν και στη συνέχεια να πεθάνουν, ξεραίνοντάς τα στον ήλιο.

Λίγο μετά το Μονή Δαφνίου, στο δρόμο για την Ελευσίνα, δεξιά υπάρχει το ιερό της Πανδήμου Αφροδίτης. Στο χώρο έχουν βρεθεί πολλά αφιερώματα που απεικονίζουν το γυναικείο αιδοίο.

Λίγο μετά τη Μονή Δαφνίου, στο δρόμο για την Ελευσίνα, δεξιά υπάρχει το ιερό της Πανδήμου Αφροδίτης. Στο χώρο έχουν βρεθεί πολλά αφιερώματα που απεικονίζουν το γυναικείο αιδοίο, όπως αυτό το αναθηματικό ανάγλυφο του 4ου αιώνα π.Χ., το οποίο είναι προσφορά της Παμφίλης (Αρχαιολογικό Μουσείο).

Η έκθεση Γυναικών λατρείες στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο έρχεται να αφυπνίσει το ενδιαφέρον για το ποιος ήταν τελικά ο ρόλος των γυναικών στην Αθήνα, επικεντρώνοντας κυρίως στη θρησκευτική τους δραστηριότητα η οποία συνδυάζεται με τη λατρεία θεαινών. Σε αυτό τον ρόλο οι γυναίκες αναδεικνύονται οι κρίκοι μεταξύ ανθρώπων και θεών, οι εγγυητές της αρμονίας και της ασφάλειας. Η έκθεση σε γενική επιμέλεια του Νίκου Καλτσά (διευθυντής Αρχαιολογικού Μουσείου) και του Alan Shapiro (καθηγητής αρχαιολογίας στο Johns Hopkins University), χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Αλέξανδρος Ωνάσης, και συνεργάζονται πολλά μουσεία.

Από Ελλάδα:

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά
Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας
Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού
Αρχαιολογικό Μουσείο Άργους
Μουσείο Ακροπόλεως
Β’ ΕΠΚΑ Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας
Γ’ ΕΠΚΑ
Επιγραφικό Μουσείο
Μουσείο Μπενάκη

Από το εξωτερικό:
Berlin, Staatliche Museen
Bonn Universitat, Akademisches Kunstmuseum
Boston, Museum of Fine Arts
Brussels, Bibliotheque Royale
London, The British Museum
New York, The Metropolitan Museum of Art
Newcastle University, Museum of Antiquities
Paris, Bibliotheque nationale de France
Paris, Musee du Louvre
St Petersburg, The Hermitage State Museum
Vatican, The Vatican Museums

Γυναίκες και ευκαρπία

Μια αυστηρή φεμινιστική ερμηνεία της θέσης της γυναίκας ενδεχομένως μπορεί να παραβλέψει τη συμμετοχή των γυναικών στις κρίσιμες φάσεις της ανθρώπινης ζωής: γέννηση, γάμος, θάνατος. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στην αρχαία Αθήνα εάν η πολιτική ήταν ένα παιγνίδι των αντρών, τότε  η θρησκεία ήταν ο χώρος δράσης των γυναικών.

Είναι φυσικό στις γυναικείες θεότητες και στη λατρεία τους να αναζητηθούν οι σύνδεσμοι των αθηναίων γυναικών, και η ιδιαίτερη αφοσίωσή τους, ώστε να εξαφανίζονται για μέρες από το σπίτι τους για να συμμετέχουν στους ειδικούς εορτασμούς θηλυκών θεοτήτων.

Στην κλασική Αθήνα η Άρτεμις ήταν θεά του τοκετού. Η θεά κυνηγός είχε σχεδόν ξεχαστεί. Στη Βραυρώνα, κοντά στη Λούτσα και το Πόρτο Ράφτη, βρίσκεται το ιερό της. Παρόμοιο ιερό υπήρχε στον Πειραιά. στη χερσόνησο της Μουνιχίας, όπως και στο Μαρούσι, στη γιορτή που λεγόταν Αμαρύσια (επειδή η λατρεία είχε εισαχθεί από τον Αμάρυνθο της Εύβοιας). Ο αρχαίος δήμος Αθμόνου κατέληξε να ονομάζεται Αμαρύσιον (Αμαρούσιον).

Στο κέντρο της θεϊκής τριάδας στέκεται η Λητώ, αριστερά ο γιος της Απόλλων με κιθάρα και δεξιά η κόρη της Άρτεμις με δάδες (4ος αιώνας π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας). Στην κλασική Αθήνα η Άρτεμις ήταν θεά του τοκετού. Η θεά κυνηγός είχε σχεδόν ξεχαστεί. Στη Βραυρώνα, κοντά στη Λούτσα και το Πόρτο Ράφτη, βρίσκεται το ιερό της. Παρόμοιο ιερό υπήρχε στον Πειραιά. στη χερσόνησο της Μουνιχίας, όπως και στο Μαρούσι, στη γιορτή που λεγόταν Αμαρύσια (επειδή η λατρεία είχε εισαχθεί από τον Αμάρυνθο της Εύβοιας). Ο αρχαίος δήμος Αθμόνου κατέληξε να ονομάζεται Αμαρύσιον (Αμαρούσιον).

Στην έκθεση που ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη ο επισκέπτης ανακαλύπτει τις άλλες διαστάσεις γυναικείων θεοτήτων, πέρα από τις γνωστές σχολικές απεικονίσεις τους, όπως παρατηρεί ένας κριτικός της έκθεσης στη Νέα Υόρκη: η Αθηνά δεν είναι μόνο μια αρματωμένη, στρατηλάτης αλλά και μία σκεπτόμενη ύπαρξη που μοιάζει να έχει λάπτοπ και να τσεκάρει τα μέιλ της, ενώ ονομάζει τον Άδωνι Τζέιμς Ντην του αρχαίου κόσμου.

Από την άλλη η Άρτεμις δεν είναι μόνο μια κυνηγός αλλά και προστάτις των εγκύων γυναικών. Τα κορίτσια των Αθηναίων για να έχουν έναν καλό τοκετό ζούσαν για ένα διάστημα στο ιερό της θεάς στη Βραυρώνα, μεταμφιέζονταν σε αρκούδες και βίωναν τελετουργικά τη μύηση που ονομαζόταν Αρκτεία.

Αγαλματάκι κοριτσιού που εντοπίστηκε κοντά στον ποταμό Ιλισσό (4ο αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Αγαλματάκι κοριτσιού που εντοπίστηκε κοντά στον ποταμό Ιλισσό (4ο αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Η ηλικία του παραπέμπει στα παιδιά που ζούσαν στο ιερό της Βραυρώνας ώστε να μπορέσουν να έχουν έναν καλό τοκετό.

Αναθηματικό ανάγλυφο από την Ελευσίνα (4ος αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Αριστερά η Περσεφόνη στεφανώνει την κόρη της Δήμητρα. Δεξιά ο Πλούτωνας και δίπλα του η Περσεφόνη. Πάνω από τα κεφάλια των δύο μορφῶν οι λέξεις Θεῷ και Θεᾷ. Αναθηματικό ανάγλυφο νεκρόδειπνου από την Ελευσίνα (4ος αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Με τη βλάστηση, την ευφορία των καρπών που έρχεται από τα κατώτατα της γης συνδέεται το ζεύγος μητέρας-κόρης της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Η ειρωνία (για τη σημερινή κατάσταση) είναι ότι σύμφωνα με τη μυθική διήγηση το Θριάσιο πεδίο ήταν ένας εξαιρετικός χώρος για την καλλιέργεια του σιταριού, και αυτό βοήθησε ώστε οι δύο θεές να λάβουν την εξέχουσα θέση στο ναό της Ελευσίνας. Είναι, λοιπόν, ευνόητο ότι οι γυναίκες επισκεπτόντουσαν το ιερό των θεών και είχαν μια ιδιαίτερη σχέση με τα Ελευσίνια μυστήρια αλλά και με τα Θεσμοφόρια, μια αποκλειστικά γυναικεία γιορτή.

Προσκυνήτριες και Ιέρειες

Οι γονείς με τα παιδιά συχνά απεικονίζονται να προσέρχονται σε μια λατρεία θεότητας. Οι παραστάσεις μοιάζουν εξαιρετικά με τα σύγχρονα προσκυνήματα σε ιερούς τόπους. Και ο καθένας έχει πολλούς και διάφορους λόγους να θέλει να τιμήσει τη θεότητα που λατρεύει.

Οι προσκυνηματικές εξορμήσεις σήμαιναν μια διακοπή της κανονικής ζωής, δηλαδή της καθημερινότητας, με κάτι έκτακτο και ιδιαίτερο. Σήμαινε ένα ταξίδι μακριά από το σπίτι και τους οικείους με σκοπό αποκλειστικά θρησκευτικό. Μόνες ή και οικογενειακά οι γυναίκες ταξίδευαν σε προορισμούς απόμακρους, στη Μικρά Ασία, στα νησιά του Αιγαίου, σε ιερά όπως της Δήλου, Επιδαύρου ή των Δελφών αναζητώντας εναλλακτικές ιατρικές σε ιαματικές θεότητες, προβλέψεις τοκετών.

Αναθηματικό ανάγλυφο από τον Ραμνούντα (4ος αιώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Η μητέρα, ο πατέρας και τα τρία παιδιά τους φθάνουν στο σημείο που πρόκειται να γίνει μια ιερή τελετή. Τους συνοδεύουν οι βοηθοί του σπιτιού: ένας νεαρός κρατάει ένα κάνιστρο στα αριστερά, και πίσω από τα παιδιά μια θεραπαινίδα μεταφέρει ένα καλάθι. Αναθηματικό ανάγλυφο από τον Ραμνούντα (4ος αιώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Από επιτύβια αναθήματα γνωρίζουμε ονόματα ιερειών και απεικονίσεις τους που δείχνουν ότι οι γυναίκες ιέρειες είχαν μια ιδιαίτερη θέση στην αρχαία ελληνική πόλη (ειδική θέση στο θέατρο, μεταθανάτιες τιμές). Aς μην ξεχνάμε τον ρόλο των ιερειών στα μαντεία, καθώς και τη συμβουλευτική τους όχι μόνο για προσωπικά θέματα αλλά για μείζονα πολιτικά ζητήματα. Στις παραστάσεις τους συνήθως κρατούν ένα κλειδί, πράγμα που προσδιορίζει την ιδιότητά τους.

Επιτύμβια στήλη της ιέρειας Νικομάχης (4ος αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά).

Επιτύμβια στήλη της ιέρειας Νικομάχης (4ος αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά).

Και μετά;

Οι γυναίκες κλειδούχοι ήταν οι ιέρειες που είχαν την ευθύνη για την ασφάλεια των αρχαίων ναών. Η αρχαία ελληνική θρησκεία επεφύλαξε μια ιδιαίτερη θέση και τιμή στη γυναίκα και η κοινωνία της αναγνώρισε το αξίωμα της ιέρειας, κάτι που δεν υπάρχει στις μεγάλες μονοθεϊστικές λατρείες.

Για να έρθουμε στο μετά της πολυθεϊστικής αρχαιότητας, στα καθ᾽ ημάς, σκέπτομαι πως είναι αλήθεια ότι στην Παναγία βλέπουμε μια ιδιαίτερη προσήλωση των γυναικών της χριστιανοσύνης. Όπως και στις γυναίκες μάρτυρες, ασκήτριες και γενικότερα τις άγιες της εκκλησίες μπορούμε να ανιχνεύσουμε ρόλους που δεν έχουν ακόμη ερευνηθεί και κυρίως δεν έχουν γίνει γνωστοί ώστε να μπορέσει να μιλήσει κανείς μετά για το ενδεχόμενο της ιερωσύνης γυναικών ή για το άτοπο μιας παρόμοιας πρακτικής στα συμφραζόμενα της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας.

Για μένα η έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας πέτυχε τον στόχο της. Με ανάδειξη των εκθεμάτων, με λιτό αλλά χρησιμότατο υπομνηματισμό μυεί στο θέμα χωρίς να κουράζει με περιττές πληροφορίες, εστιάζοντας στην ουσία, αν και έχουν διατυπωθεί ενστάσεις για την παρουσίαση των εκθεμάτων και τον τρόπο σχολιασμού. Η έκθεση συνοδεύεται από κατάλογο που ακολουθεί τον σχεδιασμό των ενοτήτων με τα εκθέματα (για κριτική του καταλόγου βλ. Jessica Paga). Μακάρι το Μουσείο να συνέχιζε προς αυτή την κατεύθυνση, αναδεικνύοντας θεματικές που έχουν συσκοτιστεί λόγω αποσιωπήσεων ή λόγω επικράτησης παραπλανητικών στερεοτύπων. Αξίζει να τη δείτε μέχρι τέλος Νοεμβρίου που διαρκεί.

Φεύγοντας από εκεί ένιωσα ότι επανεγγράφεται μέσα μου η παρουσία της γυναίκας ως μια ύπαρξη με σάρκα και οστά, δέσποινα και κυρίαρχη στη ζωή της αρχαίας πόλης. Παρουσία ορατή, θελκτική, μυστήρια και μαγική.

Σϋνδεσμος έκθεσης: Γυναικών λατρείες:  Τελετουργίες και καθημερινότητα στην Κλασική Αθήνα