Category Archives: cult

Λαϊκό προσκύνημα στον Τσαρούχη

Χρόνια είχα να δω τόσο πολύ κόσμο σε μια έκθεση για έναν καλλιτέχνη. Σιωπηλοί και στοχαστικοί οι επισκέπτες του Μουσείου Μπενάκη στην οδό Πειραιώς στάθηκαν υπομονετικά σε μια μακριά σειρά απέναντι από τα έργα του κορυφαίου ζωγράφου, διανοητή και δάσκαλου Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989). Πήρα κι εγώ μέρος ανάμεσα σε νέους, φοιτητές, μητέρες με τα παιδάκια στα κορίτσια, κυρίες και κυρίους που γνώριζαν πού είχαν έρθει. Ένιωθα ότι όλοι είναι πεινασμένοι και διψασμένοι και αναζητούσαν στην αρμονία των χρωμάτων στις στολές και τα γυμνά νοήματα που έχουν αξίες ζωής, πέρα από την κατανάλωση της στιγμής ή το οφθαλμόλουτρο ξανθής αρτίστας που πουλήθηκε στα περίπτερα αντί 20 ευρώ σε έφηβους και ώριμους πειναλέους συμπολίτες μας.

H παρουσίαση της δουλειάς του Τσαρούχη (επιμέλεια: Νίκη Γρυπάρη, σχεδιασμός: Λίλη Πεζανού) έγινε με χρονολογική σειρά από την εποχή της εφηβείας φθάνοντας τη δεκαετία του 80, όπου παρόλο που ο ζωγράφος είχε χτυπηθεί από Πάρκινσον επέμενε να ζωγραφίζει χρησιμοποιώντας κραγιόνια και χρωματιστά μαρκαδοράκια, κεφάλια νέων στεφανωμένων με άνθη της ελληνικής φύσης, μορφές του έαρος, αισιόδοξες μέσα στην αινιγματικότητά τους. Ο τεράστιος χώρος του Μουσείου φάνηκε μικρός να φιλοξενήσει τα 680 έργα ζωγραφικής του Τσαρούχη, μία σχεδόν πλήρης απεικόνιση του συνολικού έργου του, στο οποίο περιλαμβάνεται και η δουλειά του στο θέατρο.

Προχωρώ αργά, βήμα βήμα, έργο έργο και παρατηρώ χρώματα, γραμμές, σπουδές που θα γίνουν μεγάλες συνθέσεις, έργα σε χαρτί, σε καμβά, σε ξύλο, σε κεραμικά. Σκέπτομαι από την αρχή τι πρόσφερε στον τόπο μου, πόσο μου μιλάει, δηλαδή πόσο με συγκινεί. Η απάντηση είναι καταφατική. Ο ιδιοφυής καλλιτέχνης που λάτρεψε τη βυζαντινή γραμμή προκαλεί διαρκώς εκπλήξεις με τις εικονολογικές αφηγήσεις του, δημιουργεί δεσμούς στον χρόνο, ανακεφαλαιώνει τη γεωγραφία μας με άξονα πάντοτε ένα σώμα που δείχνει να μετέχει σε μια τελετή. Είναι παράξενο, αλλά τα έργα παρόλο που πλημμυρίζουν από αισθησιασμό δεν καταλήγουν να γίνουν εικόνες σεξουαλικού περιεχομένου. Το γυμνό προσφέρεται χωρίς αιδώ, όπως είναι, αθώο. Με ένα αγνό βλέμμα. Με τα δικά του λόγια, μας λέει την άποψή του: «οι αρχαίοι Έλληνες βρήκαν δύο τρόπους που μεταμορφώνουν το γυμνό σε πηγή αγγαλιάσεως: αφενός μεν η παραδοχή της προοπτικής αφετέρου η παραδοχή του έρωτος ως συνεργάτου. Για αυτό και άγαλμα σημαίνει αυτό που δίνει αγαλλίαση.» Ωστόσο ο ίδιος γεννήθηκε σε ένα χριστιανικό περιβάλλον και έτσι θα πει ότι πρέπει να ξεπεραστεί «η ντροπή  των πρωτόγονων ανθρώπων για να δεις το σώμα σαν το καλύτερο έργο του Θεού.»

Θυσία Ιφιγένειας, 1947-1955. Σκόνες με ζωϊκή κόλλα σε πανί. 230Χ198 εκ. Ιδιωτική συλλογή. Τα πρόσωπα φορούν σύγχρονα ενδύματα. Ο Τσαρούχης με το έργο του για την ιστορία της Ιφιγένειας προτείνει και μια νεωτερική ανάγνωση του αρχαίου δράματος.

Το καλύτερο δώρο του Θεού. Να μια θέση καθαρά εικονολατρική. Το σώμα έχει θεϊκή καταβολή, η ύλη του είναι εξαγιασμένη. Αξίζει να το τιμάμε, δηλαδή να το σεβόμαστε και να το αγαπάμε. Επιβεβαιώνω ότι ο Τσαρούχης δοξολόγησε το γυμνό αποκαλύπτοντας όλα τα μέλη του σώματος ως κάτι ιερό, κάτι που δεν έγινε κανόνας στη χριστιανική ζωγραφική, σύμφωνα με τα κανονιστικά πλαίσια της βυζαντινής παράδοσης που λίγο πολύ έως την Αναγέννηση ακολουθούνται και στη λατινική Δύση.

Διαβάζω ένα απόφθεγμα στο τεράστιο Χρονολόγιο:

Πιθανόν να υπάρχουν χίλιες δυο οράσεις διαφορετικές από την όραση των ζωγράφων των διαφόρων σχολών. Μα οι οράσεις αυτές αν δεν είναι δυνατές είναι υποχρεωμένες να υποταχθούν σε άλλες δυνατότερες από αυτές. Κάθε άνθρωπος έχει τη δύναμη να αλλάζει τα μάτια του άλλου κόσμου αν ο ίδιος πίστεψε με θέρμη στη δική του όραση. Η ιστορία της ζωγραφικής, άλλωστε, δεν είναι άλλο τίποτε από μια υποταγή τεράστιων ομάδων ανθρώπων σε ένα ζευγάρι μάτια που τους οδηγούν στην όραση του κόσμου.

Φάτνη, δεκαετία 1940. Νερομπογιά σε χαρτί. Ιδιωτική συλλογή. Όταν φεύγει από τον Κόντογλου το 1934 ο Τσαρούχης έχει αποκτήσει μια μεγάλη εμπειρία στην τεχνοτροπία της βυζαντινής αγιογραφίας. Ωστόσο, δεν θα αργήσει να εντάξει στο χριστιανικό ρεπερτόριο τη δική του ελληνική εκδοχή, όπως στη φάτνη με τα σώματα των αγγέλων-φυλάκων να σχηματίζουν το ιερό σπήλαιο, με τον υιό του ανθρώπου στο κέντρο και την απλή μητέρα του Θεού να τον κρατά.

Κάποιοι μας μαθαίνουν να βλέπουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας. Από το Α. Για να φτάσουμε ίσως μερικά στοιχεία πιο κάτω. Όπως και ο Τσαρούχης. Ο ίδιος έλεγε ότι μια ζωή έκανε μια σειρά από πειράματα. Προσπαθούσε να μάθει τι είναι ζωγραφική να μάθει πράγματα που δεν τον δίδαξε κανείς. Στην πραγματικότητα τον σφράγισε η μαθητεία στον Κόντογλου, ο Παρθένης, ο ουρανός «το θεμέλιο της αισθητικής μου», όπως συνήθιζε να δηλώνει, και μάλιστα ο ουρανός του Πειραιά! Η Πομπηία,το θέατρο σκιών και ο Σωτήρης Σπαθάρης, ο Θεόφιλος. Γραμμές της λαϊκής κεντητικής, αδρά λιθανάγλυφα των Κυκλάδων, μελανόμορφα αγγεία. Αλλά και οι Σικελιανοί.

Ο κατάλογος των έργων της έκθεσης είναι εξαιρετικός, και περιλαμβάνει κείμενα του Άγγελου Δεληβορριά (θέτει τα κριτήρια για μια επιστημονική προσέγγιση του καλλιτέχνη και υπογραμμίζει το πρόβλημα της διεθνοποίησης του έργου του Τσαρούχη), της Νίκης Γρυπάρη (εξηγεί το σκεπτικό της έκθεσης), του Αλέκου Λεβίδη (αντικρίζει τον Τσαρούχη μέσα στην ατμόσφαιρα του μοντερνισμού και σε σχέση με τον Matisse). Aκόμη, αναδημοσιεύονται δύο κείμενα του Ελύτη και ένα του Εμπειρίκου, ενώ ένα πλήρες Χρονολόγιο σκιαγραφεί βίο και πολιτεία του παράλληλα με την ελληνική ιστορία.

Το όραμα του Δαυίδ, 1968-1974. Λάδι σε πανί. 157Χ110 εκ. Ιδιωτική συλλογή.

Ένα από τα κείμενα της έκδοσης υπογράφει ο Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος και φέρει τον τίτλο «Προσεγγίζοντας με σεμνή αναίδεια τη ζωή και το έργο του Γιάννη Τσαρούχη». Πρόκειται για ένα εκτενές και τεκμηριωμένο άρθρο όπου ο συγγραφέας αναζητεί την προσωπικότητα του καλλιτέχνη, τη σχέση του με τη ζωγραφική, την ηθική του, την πνευματικότητα και την ελληνικότητά του. Αξιολογεί το γραπτό του έργο και αναζητεί τα νήματα της κοσμοθεωρίας του. Συζητά ανοιχτά το ζήτημα του ομοερωτισμού του, στο οποίο υπήρξε κρυπτικός και δεν προχώρησε ποτέ σε καμιά προφορική δήλωση για τις προτιμήσεις του σε συνεντεύξεις δημοσιογράφων που στριφογύριζαν γύρω από το θέμα της προσωπικής του ερωτικής ταυτότητας.

Σημειώνω το συμπέρασμα του Ματθιόπουλου για την απόκρυψη της αλήθειας του έρωτα: «ομολογώντας τη θα την απομυθοποιούσε από μια εξυψωτική  -καθώς φαίνεται πως πίστευε- των εκλεκτών αλήθεια, από μια αλήθεια επέκεινα του Λόγου, στην οποία φτάνει κανείς μέσα από τη μύηση, μέσα από τη βούληση του δασκάλου να μεταβιβάσει με άφωνη πρακτική, σωματικά, μια μυστικιστική παράδοση, σε μια από τις μορφές ᾽σιχαμερής ρουτίνας᾽ και θα την υποβίβαζε από εκστατική γνώση του απολύτου κάλλους σε απλή πληροφορία ενός ύποπτου ιδιωτικού μυστικού που οι κοινωνικές συμβάσεις απωθούν υποκριτικά. Το άφατο πώς θα μπορούσε να έχει ειπωθεί;» (σελ. 60).

Το μεγάλο μάθημα από τον Τσαρούχη είναι η αξία της παραστατικής ζωγραφικής με επίκεντρο το ανθρώπινο κορμί ευλογημένο και δοξασμένο στο άπειρο.

Η έκθεση διαρκεί έως την Κυριακή 14 Μαρτίου. Σπεύσατε!

Σύνδεσμος: Μουσείο Μπενάκη

η δεκαετία του ᾽60: ένα ορμητικό φουσκωμένο ποτάμι

Στο κεντρικό κτήριο του Μουσείου Μπενάκη παρουσιάστηκε η σημαντική έκθεση  60’s το ροκ του μέλλοντός μας με την υπογραφή του Διονύση Σαββόπουλου. Το είχα σαν εκκρεμότητα, αφού είχα δει τη μουσική παράσταση του Σαββόπουλου στο Παλλάς, αν και δεν κατάφερα να πάω στη Βουλή για μια ακόμη έκθεση για τη δεκαετία του 1960.

1969, Αράχωβα. Μια αναπάντεχη συνάντηση των Μπητλς με παραδοσιακούς μουσικούς.

Η πρώτη μου εντύπωση από την έκθεση είναι πως ήταν σα μια συμπερίληψη της δεκαετίας, ενώ οι επί μέρους ενότητες θα μπορούσαν να είναι αυτόνομες εκθέσεις οι οποίες, είμαι βέβαιος, θα μαγνήτιζαν το ενδιαφέρον του κοινού. Ποιος δεν θα ήθελε να δει περισσότερο λεπτομερειακά τα φοιτητικά κινήματα στα σίξτις, το τραγούδι στην Ελλάδα, τις τέχνες, το θέατρο, τα εικαστικά, τον κινηματογράφο, αρχιτεκτονική, φωτογραφία, design, μόδα, επιστήμες και  αθλητισμό;

Ο Διονύσης Σαββόπουλος με τα Μπουρμπούλια (1969).

Μιλώ, προσωπικά, γιατί θα ήθελα να παρασυρθώ σε κάθε μια από τις προηγούμενες θεματικές και να αφιέρωνα περισσότερο χρόνο να σκεφτώ. Τη δεκαετία του 60 γίνονται τόσο πρωτόγνωρα πράγματα, διατυπώνονται τόσο καινούργια αιτήματα που αξίζει να τα δούμε σοβαρά, αλλά και να τα μάθουν οι νεώτεροι. Γιατί τότε η νεολαία έρχεται στο προσκήνιο,  με δύναμη, αποκτά πρόσωπο, καθορίζει εξελίξεις στην πολιτική, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική.

1962. Εφαρμογή του νόμου 4000. Οι αστυνομικοί περιφέρουν νεαρό κουρεμένο που φέρει σε πινακίδα το έγκλημά του:«Είμεθα τέντυ-μπόης. Πετάξαμε γιαούρτι κατά γυναικός».

Σήμερα, η σημαντικότερη επαφή των περισσότερων με τη δεκαετία του 60 είναι ο κινηματογράφος. Κάθε είδους, αλλά κυρίως ο εμπορικός, όπως λέγεται, ο οποίος όπως και τότε γαλουχεί, αν και μέσα από την μικρή οθόνη. Αλλά δεν φτάνει.

Είμαστε παιδιά μεταναστών. Άλλοι στις φάμπρικες της Γερμανίας, άλλοι στις στοές του Βελγίου, πολλοί στα καράβια, όλοι Έλληνες που ξενιτεύονται για να επιβιώσουν. Εδώ στο αεροδρόμιο του Ελληνικού για το ταξίδι στην Αυστραλία.

Χρειάζεται να αναλυθούν και να συζητηθούν φαινόμενα όπως η ποδοσφαιρομανία, ο ρόλος του στρατού, η πολιτική σκηνή, ο ρόλος της χούντας με τρόπο ελκυστικό, που να ξεφεύγει από τον διδακτισμό και τη λογική της σχολικής αίθουσας. Υπάρχουν πολλά μαθήματα και μηνύματα που είναι τόσο ζωντανά για όλους. Και επιστρέφω ξανά στους νέους, που αναζήτησαν τη γνησιότητα και την αλήθεια σε διαδηλώσεις της εποχής, διαπομπεύθηκαν ως μαλλιάδες και τεντυμπόιδες, ήθελαν να δώσουν το δικό τους στίγμα, ως κάτι μοναδικό, και όχι ως αντίγραφα του μπαμπά ή της μαμάς. Και τους οφείλουμε πολλά.

Ο Χατζιδάκις τα λέει υπέροχα το 1968: Ο γάλλοι νέοι που επαναστατούν στους δρόμους, στα δημόσια πάρκα και στις ιστορικές πλατείες δεν κάμουν Ιστορία, τραγουδούν καθώς παλιά οι πρωτοχριστιανοί τη γέννηση ενός κόσμου που θά ᾽ρθει για να ξεπλύνει τούτη τη γη από χιλιάδων χρόνων σκόνη, μίσος και μωρία.

Η γενιά της αμφισβήτησης, με τις νίκες και τις ματαιώσεις της, έδωσε κορυφαία θέση στη φαντασία, ενώ θέλησαν να βιώσουν την παραίσθηση των ουσιών.Κυρίως διεκδίκησαν έναν άλλον κόσμο που δεν θα υπακούει στη λογική του συμβιβασμού και του κατεστημένου, αλλά θα χαρακτηρίζεται από ελεύθερη έκφραση της επιθυμίας, από ερωτική αυτοδιάθεση. Μια κοινωνία με ανθρώπινο πρόσωπο και με απλότητα. Μια πνευματικότητα και θρησκευτικότητα διαφορετική από τα δεκανίκια του συστήματος. Χωρίς διακρίσεις σε μαύρους, γυναίκες και ομοφυλόφιλους. Μακριά από τον συντηρητισμό, τον καταναλωτισμό, τους μικροαστούς και την καθωσπρεπική ηθική τους. Γενικεύω, αλλά νομίζω δεν είμαι εκτός θέματος. Όλα αυτά έγιναν για πρώτη φορά. Και για αυτό έγραψαν.

Σϊγουρα έχει σχέση ο αγώνας των ελλήνων φοιτητών με κορύφωση  τη Νομική και το Πολυτεχνείο του 70 με τα έντονα γεγονότα που είχαν προηγηθεί το 68 στη Γαλλία, το Γούντστοκ, έστω και ετεροχρονισμένα. Δεν θέλω να κάνω καμιά αξιολογική αποτίμηση. Τι κερδήθηκε και τι χάθηκε. Αυτό που έμεινε είναι το μήνυμα για έναν κόσμο καλύτερο. Πέρα από ατομικό βόλεμα. Ναί, νομίζω αυτό μου μένει ως αίσθηση ψηλαφώντας την εποχή: αγώνας για κάτι άλλο πέρα από την απλή επιβίωση…

Ο κατάλογος τεκμηριώνει εξαιρετικά την έκθεση, περιέχει κείμενα των Σαββόπουλου, Τ. Σακελλαρόπουλου, Π. Τσίμα, Λ. Λιάβα, Στ. Ελληνιάδη, Γ. Χρονά, Β. Παπαβασιλείου, Σ. Τριανταφύλλου, Μ. Κοτζαμάνη, Τ. Κουμπή, Πλ. Ριβέλλη, Γ. Τσεκλένη, Ν. Γ. Ξυδάκη, Κ. Δ. Μπλιάτκα και πολύ φωτογραφικό υλικό (από όπου και οι εικόνες της ανάρτησης).

Σε ευχαριστούμε πάτερ Διονύσιε στις στιγμές της αμηχανίας μας για το μέλλον που μας ταξίδεψες στις μέρες τις παλιές.

Ήταν αόρατες οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα; Μια έκθεση φέρνει στο επίκεντρο τον ρόλο της γυναίκας στην αρχαία πόλη

Τι έκαναν οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα; Πάντως, δεν ψήφιζαν στην Εκκλησία του Δήμου και ούτε συμμετείχαν στα δικαστήρια. Η διαχείριση της εξουσίας ήταν αντρική υπόθεση. Η κωμωδία Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, βασίζεται, ακριβώς, σε αυτό το γεγονός και έτσι οι γυναίκες αποφασίζουν να μεταμφιεστούν σε άντρες ώστε να ψηφίσουν και να μεταβιβαστεί η εξουσία σε αυτές.

Το στερεότυπο του αποκλεισμού

Πώς γίνεται μία δημοκρατία να στερεί από τις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου; Ίσως χρειάζεται να δούμε με άλλη ματιά τη δημοκρατία και να μην την περιορίσουμε στην ανάδειξη των προσώπων που θα κυβερνήσουν. Ή τέλος πάντων να μην ορίζουμε μια κοινωνία ή έναν πολιτισμό στους περιορισμούς που τίθενται στη συμμετοχή στα κοινά. Υπάρχουν άλλες όψεις που μας διαφεύγουν, κάποτε συνειδητά, κάποτε από ιδεολογική τυφλότητα ή απλά από αμορφωσιά. Παράδειγμα η θρησκεία. Εάν κάποιος υποτιμά τη θέση της θρησκείας και της σημασίας των γιορτών στους αρχαίους δεν μπορεί να κατανοήσει με πληρότητα τη λειτουργία της Αθήνας των κλασικών χρόνων.

Ακόμη, χρειάζεται να δούμε με άλλα μάτια το στερεότυπο για τον αποκλεισμό της γυναίκας στην αρχαιότητα. Μέσα στη θρησκεία, στους εορτασμούς και τις τελετές οι γυναίκες δεν ήταν μόνο παθητικοί θεατές αλλά συμμετείχαν ενεργά. Υπήρχαν ακόμη λατρείες οι οποίες ήταν αποκλειστικό προνόμιο των γυναικών, όπως ήταν τα διονυσιακά όργια, οι ιερές αγρυπνίες και οι μυστικές τελετές.

Όπως η πολιτική εξουσία έτσι και ο πόλεμος ήταν υπόθεση των αντρών. Ωστόσο, οι γυναίκες με την κυοφορία τους εξασφάλιζαν νέους στρατιώτες και νέους πολιτικούς άντρες.  Σε αυτό το πλαίσιο θα ήταν λάθος να δούμε τις γυναίκες απλώς ως παιδοποιητικές μηχανές αλλά ως φύλακες της γονιμότητας, άρα της επιβίωσης της πόλης. Ακριβώς, η ανάγκη της γονιμότητας συνδέει τις γυναίκες με την Αφροδίτη, και τον θεό τον Έρωτα. Στην Ακρόπολη , στη Βόρεια κλιτύ, υπάρχει ιερό αφιερωμένο στη θεά, και στα Αδώνια, στη γιορτή προς τιμήν της Αφροδίτης και του νεαρού εραστή της Άδωνι, συμμετείχαν Αθηναίες οι οποίες θρηνούσαν και για να συμβολίσουν τη σύντομη ζωή του Άδωνι φύτευαν σπόρους για να βλαστήσουν και στη συνέχεια να πεθάνουν, ξεραίνοντάς τα στον ήλιο.

Λίγο μετά το Μονή Δαφνίου, στο δρόμο για την Ελευσίνα, δεξιά υπάρχει το ιερό της Πανδήμου Αφροδίτης. Στο χώρο έχουν βρεθεί πολλά αφιερώματα που απεικονίζουν το γυναικείο αιδοίο.

Λίγο μετά τη Μονή Δαφνίου, στο δρόμο για την Ελευσίνα, δεξιά υπάρχει το ιερό της Πανδήμου Αφροδίτης. Στο χώρο έχουν βρεθεί πολλά αφιερώματα που απεικονίζουν το γυναικείο αιδοίο, όπως αυτό το αναθηματικό ανάγλυφο του 4ου αιώνα π.Χ., το οποίο είναι προσφορά της Παμφίλης (Αρχαιολογικό Μουσείο).

Η έκθεση Γυναικών λατρείες στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο έρχεται να αφυπνίσει το ενδιαφέρον για το ποιος ήταν τελικά ο ρόλος των γυναικών στην Αθήνα, επικεντρώνοντας κυρίως στη θρησκευτική τους δραστηριότητα η οποία συνδυάζεται με τη λατρεία θεαινών. Σε αυτό τον ρόλο οι γυναίκες αναδεικνύονται οι κρίκοι μεταξύ ανθρώπων και θεών, οι εγγυητές της αρμονίας και της ασφάλειας. Η έκθεση σε γενική επιμέλεια του Νίκου Καλτσά (διευθυντής Αρχαιολογικού Μουσείου) και του Alan Shapiro (καθηγητής αρχαιολογίας στο Johns Hopkins University), χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Αλέξανδρος Ωνάσης, και συνεργάζονται πολλά μουσεία.

Από Ελλάδα:

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά
Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας
Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού
Αρχαιολογικό Μουσείο Άργους
Μουσείο Ακροπόλεως
Β’ ΕΠΚΑ Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας
Γ’ ΕΠΚΑ
Επιγραφικό Μουσείο
Μουσείο Μπενάκη

Από το εξωτερικό:
Berlin, Staatliche Museen
Bonn Universitat, Akademisches Kunstmuseum
Boston, Museum of Fine Arts
Brussels, Bibliotheque Royale
London, The British Museum
New York, The Metropolitan Museum of Art
Newcastle University, Museum of Antiquities
Paris, Bibliotheque nationale de France
Paris, Musee du Louvre
St Petersburg, The Hermitage State Museum
Vatican, The Vatican Museums

Γυναίκες και ευκαρπία

Μια αυστηρή φεμινιστική ερμηνεία της θέσης της γυναίκας ενδεχομένως μπορεί να παραβλέψει τη συμμετοχή των γυναικών στις κρίσιμες φάσεις της ανθρώπινης ζωής: γέννηση, γάμος, θάνατος. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στην αρχαία Αθήνα εάν η πολιτική ήταν ένα παιγνίδι των αντρών, τότε  η θρησκεία ήταν ο χώρος δράσης των γυναικών.

Είναι φυσικό στις γυναικείες θεότητες και στη λατρεία τους να αναζητηθούν οι σύνδεσμοι των αθηναίων γυναικών, και η ιδιαίτερη αφοσίωσή τους, ώστε να εξαφανίζονται για μέρες από το σπίτι τους για να συμμετέχουν στους ειδικούς εορτασμούς θηλυκών θεοτήτων.

Στην κλασική Αθήνα η Άρτεμις ήταν θεά του τοκετού. Η θεά κυνηγός είχε σχεδόν ξεχαστεί. Στη Βραυρώνα, κοντά στη Λούτσα και το Πόρτο Ράφτη, βρίσκεται το ιερό της. Παρόμοιο ιερό υπήρχε στον Πειραιά. στη χερσόνησο της Μουνιχίας, όπως και στο Μαρούσι, στη γιορτή που λεγόταν Αμαρύσια (επειδή η λατρεία είχε εισαχθεί από τον Αμάρυνθο της Εύβοιας). Ο αρχαίος δήμος Αθμόνου κατέληξε να ονομάζεται Αμαρύσιον (Αμαρούσιον).

Στο κέντρο της θεϊκής τριάδας στέκεται η Λητώ, αριστερά ο γιος της Απόλλων με κιθάρα και δεξιά η κόρη της Άρτεμις με δάδες (4ος αιώνας π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας). Στην κλασική Αθήνα η Άρτεμις ήταν θεά του τοκετού. Η θεά κυνηγός είχε σχεδόν ξεχαστεί. Στη Βραυρώνα, κοντά στη Λούτσα και το Πόρτο Ράφτη, βρίσκεται το ιερό της. Παρόμοιο ιερό υπήρχε στον Πειραιά. στη χερσόνησο της Μουνιχίας, όπως και στο Μαρούσι, στη γιορτή που λεγόταν Αμαρύσια (επειδή η λατρεία είχε εισαχθεί από τον Αμάρυνθο της Εύβοιας). Ο αρχαίος δήμος Αθμόνου κατέληξε να ονομάζεται Αμαρύσιον (Αμαρούσιον).

Στην έκθεση που ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη ο επισκέπτης ανακαλύπτει τις άλλες διαστάσεις γυναικείων θεοτήτων, πέρα από τις γνωστές σχολικές απεικονίσεις τους, όπως παρατηρεί ένας κριτικός της έκθεσης στη Νέα Υόρκη: η Αθηνά δεν είναι μόνο μια αρματωμένη, στρατηλάτης αλλά και μία σκεπτόμενη ύπαρξη που μοιάζει να έχει λάπτοπ και να τσεκάρει τα μέιλ της, ενώ ονομάζει τον Άδωνι Τζέιμς Ντην του αρχαίου κόσμου.

Από την άλλη η Άρτεμις δεν είναι μόνο μια κυνηγός αλλά και προστάτις των εγκύων γυναικών. Τα κορίτσια των Αθηναίων για να έχουν έναν καλό τοκετό ζούσαν για ένα διάστημα στο ιερό της θεάς στη Βραυρώνα, μεταμφιέζονταν σε αρκούδες και βίωναν τελετουργικά τη μύηση που ονομαζόταν Αρκτεία.

Αγαλματάκι κοριτσιού που εντοπίστηκε κοντά στον ποταμό Ιλισσό (4ο αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Αγαλματάκι κοριτσιού που εντοπίστηκε κοντά στον ποταμό Ιλισσό (4ο αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Η ηλικία του παραπέμπει στα παιδιά που ζούσαν στο ιερό της Βραυρώνας ώστε να μπορέσουν να έχουν έναν καλό τοκετό.

Αναθηματικό ανάγλυφο από την Ελευσίνα (4ος αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Αριστερά η Περσεφόνη στεφανώνει την κόρη της Δήμητρα. Δεξιά ο Πλούτωνας και δίπλα του η Περσεφόνη. Πάνω από τα κεφάλια των δύο μορφῶν οι λέξεις Θεῷ και Θεᾷ. Αναθηματικό ανάγλυφο νεκρόδειπνου από την Ελευσίνα (4ος αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Με τη βλάστηση, την ευφορία των καρπών που έρχεται από τα κατώτατα της γης συνδέεται το ζεύγος μητέρας-κόρης της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Η ειρωνία (για τη σημερινή κατάσταση) είναι ότι σύμφωνα με τη μυθική διήγηση το Θριάσιο πεδίο ήταν ένας εξαιρετικός χώρος για την καλλιέργεια του σιταριού, και αυτό βοήθησε ώστε οι δύο θεές να λάβουν την εξέχουσα θέση στο ναό της Ελευσίνας. Είναι, λοιπόν, ευνόητο ότι οι γυναίκες επισκεπτόντουσαν το ιερό των θεών και είχαν μια ιδιαίτερη σχέση με τα Ελευσίνια μυστήρια αλλά και με τα Θεσμοφόρια, μια αποκλειστικά γυναικεία γιορτή.

Προσκυνήτριες και Ιέρειες

Οι γονείς με τα παιδιά συχνά απεικονίζονται να προσέρχονται σε μια λατρεία θεότητας. Οι παραστάσεις μοιάζουν εξαιρετικά με τα σύγχρονα προσκυνήματα σε ιερούς τόπους. Και ο καθένας έχει πολλούς και διάφορους λόγους να θέλει να τιμήσει τη θεότητα που λατρεύει.

Οι προσκυνηματικές εξορμήσεις σήμαιναν μια διακοπή της κανονικής ζωής, δηλαδή της καθημερινότητας, με κάτι έκτακτο και ιδιαίτερο. Σήμαινε ένα ταξίδι μακριά από το σπίτι και τους οικείους με σκοπό αποκλειστικά θρησκευτικό. Μόνες ή και οικογενειακά οι γυναίκες ταξίδευαν σε προορισμούς απόμακρους, στη Μικρά Ασία, στα νησιά του Αιγαίου, σε ιερά όπως της Δήλου, Επιδαύρου ή των Δελφών αναζητώντας εναλλακτικές ιατρικές σε ιαματικές θεότητες, προβλέψεις τοκετών.

Αναθηματικό ανάγλυφο από τον Ραμνούντα (4ος αιώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Η μητέρα, ο πατέρας και τα τρία παιδιά τους φθάνουν στο σημείο που πρόκειται να γίνει μια ιερή τελετή. Τους συνοδεύουν οι βοηθοί του σπιτιού: ένας νεαρός κρατάει ένα κάνιστρο στα αριστερά, και πίσω από τα παιδιά μια θεραπαινίδα μεταφέρει ένα καλάθι. Αναθηματικό ανάγλυφο από τον Ραμνούντα (4ος αιώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Από επιτύβια αναθήματα γνωρίζουμε ονόματα ιερειών και απεικονίσεις τους που δείχνουν ότι οι γυναίκες ιέρειες είχαν μια ιδιαίτερη θέση στην αρχαία ελληνική πόλη (ειδική θέση στο θέατρο, μεταθανάτιες τιμές). Aς μην ξεχνάμε τον ρόλο των ιερειών στα μαντεία, καθώς και τη συμβουλευτική τους όχι μόνο για προσωπικά θέματα αλλά για μείζονα πολιτικά ζητήματα. Στις παραστάσεις τους συνήθως κρατούν ένα κλειδί, πράγμα που προσδιορίζει την ιδιότητά τους.

Επιτύμβια στήλη της ιέρειας Νικομάχης (4ος αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά).

Επιτύμβια στήλη της ιέρειας Νικομάχης (4ος αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά).

Και μετά;

Οι γυναίκες κλειδούχοι ήταν οι ιέρειες που είχαν την ευθύνη για την ασφάλεια των αρχαίων ναών. Η αρχαία ελληνική θρησκεία επεφύλαξε μια ιδιαίτερη θέση και τιμή στη γυναίκα και η κοινωνία της αναγνώρισε το αξίωμα της ιέρειας, κάτι που δεν υπάρχει στις μεγάλες μονοθεϊστικές λατρείες.

Για να έρθουμε στο μετά της πολυθεϊστικής αρχαιότητας, στα καθ᾽ ημάς, σκέπτομαι πως είναι αλήθεια ότι στην Παναγία βλέπουμε μια ιδιαίτερη προσήλωση των γυναικών της χριστιανοσύνης. Όπως και στις γυναίκες μάρτυρες, ασκήτριες και γενικότερα τις άγιες της εκκλησίες μπορούμε να ανιχνεύσουμε ρόλους που δεν έχουν ακόμη ερευνηθεί και κυρίως δεν έχουν γίνει γνωστοί ώστε να μπορέσει να μιλήσει κανείς μετά για το ενδεχόμενο της ιερωσύνης γυναικών ή για το άτοπο μιας παρόμοιας πρακτικής στα συμφραζόμενα της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας.

Για μένα η έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας πέτυχε τον στόχο της. Με ανάδειξη των εκθεμάτων, με λιτό αλλά χρησιμότατο υπομνηματισμό μυεί στο θέμα χωρίς να κουράζει με περιττές πληροφορίες, εστιάζοντας στην ουσία, αν και έχουν διατυπωθεί ενστάσεις για την παρουσίαση των εκθεμάτων και τον τρόπο σχολιασμού. Η έκθεση συνοδεύεται από κατάλογο που ακολουθεί τον σχεδιασμό των ενοτήτων με τα εκθέματα (για κριτική του καταλόγου βλ. Jessica Paga). Μακάρι το Μουσείο να συνέχιζε προς αυτή την κατεύθυνση, αναδεικνύοντας θεματικές που έχουν συσκοτιστεί λόγω αποσιωπήσεων ή λόγω επικράτησης παραπλανητικών στερεοτύπων. Αξίζει να τη δείτε μέχρι τέλος Νοεμβρίου που διαρκεί.

Φεύγοντας από εκεί ένιωσα ότι επανεγγράφεται μέσα μου η παρουσία της γυναίκας ως μια ύπαρξη με σάρκα και οστά, δέσποινα και κυρίαρχη στη ζωή της αρχαίας πόλης. Παρουσία ορατή, θελκτική, μυστήρια και μαγική.

Σϋνδεσμος έκθεσης: Γυναικών λατρείες:  Τελετουργίες και καθημερινότητα στην Κλασική Αθήνα

Gay icons: Όταν η φαντασία οδηγεί στη δημιουργικότητα

«Οι γκέι εικόνες εξερευνούν τη γκέι κοινωνική και πολιτισμική ιστορία». Αυτή είναι η ιδέα της National Portrait Gallery στο Λονδίνο. Δέκα διάσημοι ομοφυλόφιλοι επιλέγουν έξι δικές τους ιστορικές και νεώτερες εικόνες. Με έναν όρο: να παρουσιάζουν τους δικούς τους προσωπικούς ήρωες, πέρα από ερωτικό προσανατολισμό.  Είναι οι άνθρωποι που τους ενέπνευσαν, τους όξυναν την ευαισθησία, τους άλλαξαν τη ζωή.  Ένα ιδιωτικό εικονοστάσιο που θα μετατραπεί σε δημόσιο προσκύνημα. Ο καθένας από τους καλεσμένους της  National Portrait Gallery συνθέτει με τα σχόλιά του μια ιστορία που εικονογραφείται με πάνω από 60 πορτραίτα που υλοποίησε σκηνογραφικά ο Robert Jones. Η έκθεση ξεκίνησε πριν 2 μέρες και τελειώνει τον Οκτώβριο, 18.

Επισκέπτομαι το μενού με τα Events. Περιλαμβάνονται εκδηλώσεις, παραστάσεις, ταινίες, συζητήσεις, ξεναγήσεις και για τους τέσσερεις μήνες που διαρκεί η έκθεση. Μετράω στον Ιούλιο 7 γεγονότα, τον Αύγουστο 5 εκδηλώσεις, τον Σεπτέμβριο 11 δρώμενα, τον Οκτώβριο 2.

Το εξώφυλλο του καταλόγου της έκθεσης.

Ο Joe Dallesandro, αγαπημένος πρωταγωνιστής του Warhol, σε φωτογραφία του Paul Morrissey (1968) κοσμεί το εξώφυλλο του καταλόγου της έκθεσης. Μεταξύ άλλων ο Elton John επέλεξε την πιανίστρια Winifred Atwell αλλά και τον John Lennon. Ο Sir Ian McKellen διάλεξε τον ακτιβιστή Harvey Milk. O λόρδος Γουαχίντ Αλί τους Village People. Η πρωταθλήρια του τένις Billie Jean King διάλεξε τον Νέλσον Μαντέλα και τη σύντροφό της.

Η ιδέα της έκθεσης είναι εξαιρετικά πρωτότυπη και μαγνητίζει το ενδιαφέρον του κοινού, αλλά και του τύπου. Πριν 4 χρόνια θυμάμαι στο Μητροπολιτικό Μουσείο της τέχνης του Λονδίνου μία άλλη έκθεση με αφορμή τις αιγυπτιακές μούμιες και την εξέτασή τους με τη σύγχρονη τεχνολογία, όπως οι ακτινογραφίες. Ο κόσμος, πλήθος, συνέρρεε. Και όχι μόνο για τα μάρμαρα του Παρθενώνα… Υπήρχαν και άλλοι λόγοι που οδηγούσαν τα βήματα των τουριστών εκεί.

Πρόσφατα επισκέφθηκα το Εθνικό και Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα. Ήταν Κυριακή και έπρεπε να σπεύσω γιατί στις αργίες είναι ανοιχτό έως τις 15.30. Σκεφτόμουν με τόσα μοναδικά εκθέματα θα μπορούσε να βρίσκεται στο επίκεντρο της επικαιρότητας των πολιτιστικών δρωμένων. Αλλά και της ζωής στην πόλη μας. Δεν θέλω να το αδικήσω, αλλά μου έδωσε την εντύπωση μίας ανανέωσης της παλαιάς παρουσίασης των εκθεμάτων, αλλά δυστυχώς, πολύ συμπιεσμένων, ώστε όταν μαζευτούν ένα δύο γκρουπ και στέκονται σε μια βιτρίνα μπλοκάρουν την κυκλοφορία στην ευρύτερη περιοχή. Μιλώ για το ισόγειο του Μουσείου με τα συγκλονιστικά μυκηναϊκά ευρήματα.

Τώρα επισκέφθηκα και την ιστοσελίδα του Μουσείου που εξαρτάται κατευθείαν από το Υπουργείο Πολιτισμού. Θα έλεγα ότι είναι διεκπεραιωτική και χωρίς πνοή. Με λίγο φωτογραφικό υλικό και πολύ μπλα μπλα. Η φωτοθήκη περιέχει μόνο δύο εικόνες!!!!  Στην ενότητα της Γλυπτικής υπάρχουν μόνο 11 εκθέματα με περιγραφές, και χωρίς καμιά διαδραστική δυνατότητα. Ο ιστότοπος μοιάζει να μην αφορά τον επισκέπτη, έτσι ακαδημαϊκά που είναι σχεδιασμένη. Μυρίζει δημόσιο. Έλλειψη ιδεών και διόλου επένδυση στη δυναμική της επισκεψιμότητας. Δεν χρειάζεται να προσθέσω ότι μια απλή επίσκεψη στο Μουσείο Μπενάκη δείχνει τι μπορεί να σημαίνει ένα σύγχρονο μουσείο που μπορεί να συγκριθεί με τα ευρωπαϊκά του, αλλά και αμερικανικά του ομόλογα ιδρύματα.

Είμαι βαθειά πεπεισμένος πως το Εθνικό Μουσείο μας θα μπορούσε να είναι στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος και για τους ξένους επισκέπτες μας αλλά και για μας. Φαντασία χρειάζεται, οικονομική υποστήριξη και πολιτική θέληση. Α, και δουλειά. Αλλά κυρίως φαντασία. Ώστε να κατορθώσει να συνομιλήσει ένα από τα σημαντικότερα μουσεία του κόσμου με το σήμερα και να μην αφορά φοιτητές αρχαιολογίας…

ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΚΑΛΕΣΜΕΝΟΥΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΤΟΥΣ

WAHEED ALLIALAN HOLLINGHURSTELTON JOHNJACKIE KAYBILLIE JEAN KINGIAN MCKELLENCHRIS SMITHBEN SUMMERSKILL /SANDI TOKSVIGSARAH WATERS