Category Archives: GENDER

Η γυμνότης είναι αδίκημα; Με αφορμή τη λιτανεία χαράς στη Θεσσαλονίκη.

Βλέπω τον επίσκοπο Θεσσαλονίκης να φρίττει και να μιλάει για ευπρέπεια, σεμνότητα, για ντυμένους επαίτες που τον πλησιάζουν, αξιοπρεπείς. Καταφθάνει στην πόρτα του σπιτιού το μίασμα και θέλει να προφυλάξει την πόλη. Όλα αυτά σε αντίθεση με το gay parade της Θεσσαλονίκης του Ιουνίου 2013, την ειρηνική λιτανεία χαράς και έκφρασης μιας ταυτότητας: είμαστε αυτό που είμαστε, είναι καλό και μας αρέσει. Ένα πάρτυ δίχως σοβαροφάνεια και με σαφή πολιτική διάσταση, όσο και εάν εμπορευματοποιείται ή δεν συμφωνούμε όλοι για την αισθητική του. Oι ιδιωτικές ζωές των συμμετεχόντων αποκαλύπτονται στο φως, με αυτοσαρκασμό, παιχνιδιάρικα, σατιρικά, αλλά και στρατευμένα, όχι για να προκαλέσουν οργή, αλλά για να διεκδικήσουν χώρο στη δημόσια καθημερινότητα και στην κοινωνική και πολιτική σφαίρα. Και έχουν δικαίωμα να το κάνουν αυτό, εάν ακόμη έχουμε δημοκρατική ελευθερία, όπου μπορείς να δηλώσεις τα προσωπικά σου πιστεύω.

Gay pride, Θεσσαλονίκη 2012

Gay pride, Θεσσαλονίκη 2012

Θα περίμενε κανείς να ακούσει τον σεβασμιώτατο Άνθιμο να μιλάει για αγάπη, όσο και εάν μια γιορτή ανθρώπων (που θεωρεί αμαρτωλούς) του προκαλεί απέχθεια. Όμως, εδώ διακρίνεται μια εξαιρετική ευκαιρία να αντιπαρατεθεί στον δήμαρχο, να βγει στα μαζικά μέσα της επικαιρότητας, να παίξει τον ρόλο του φύλακα της ηθικής τάξης. Το όπλο του είναι η απειλή: οι υπογραφές 19.500 ανθρώπων που δεν «εγγυώνται τί θα γίνει» τάχα στην πόλη εάν θα γίνει η παρέλαση. Και, μάλιστα, ζητἀει ματαίωση των εκδηλώσεων. Όσο και αν μιλάει ο ίδιος στο δελτίο τύπου της μητρόπολης « δὲν θὰ συστήσω ποτὲ συγκρούσεις καὶ τραυματισμοὺς ἐντὸς τῆς κοινωνίας μας», εν τούτοις είναι επιθετικός και απορριπτικός. Και στο τέλος γίνεται γραφικός μιλώντας για καρναβάλια και επιστροφή στη φυσιολογική ζωή.

Και γω όση ώρα άκουγα το κήρυγμα του Ανθίμου, ταυτόχρονα, σκεφτόμουν τη γυμνότητα του Ιησού στον σταυρό. Βασανισμένος από το μαρτύριο, λίγο πριν ξεψυχήσει να συγχωρεί εκείνους που τον δίωξαν και τον καταδίκασαν στον ατιμωτικό θάνατο. Αν η γυμνότης ήταν αδίκημα ο Ιησούς θα απεικονιζόταν πάντοτε ενδεδυμένος ευπρεπώς.

Αναλογίζεται, άραγε, ο μητροπολίτης πόσους πληγώνει που είναι πιστοί και τον σέβονται ως πατέρα, πόσους συνανθρώπους μας παγιδεύει στη μοναξιά ή πόσους μπορεί να απομακρύνει από την Εκκλησία, όταν ο λόγος του φορτίζεται για να γίνει ενοχικός και καταδικαστικός, διακρίνοντας τους ανθρώπους με κριτήριο την ερωτική τους επιθυμία; Για μια επιθυμία που σε βρίσκει εκεί που δεν το περιμένεις προς ένα πλάσμα του ιδίου φύλου και που δεν εξαντλείται στον σεξουαλικό πόθο. Αυτό, δηλαδή, που συμβαίνει στον καθένα μας που ποθεί έναν άλλο, ανεξάρτητα από φύλο. Για κάτι, εν τέλει, που είναι πολύ βαθύτερο και ουσιαστικότερο: η αγάπη για έναν άνθρωπο που ενδεχομένως μπορεί να οδηγήσει και σε σεξουαλική συνεύρεση. Ή για μια αγάπη που δεν θα έχει ποτέ σαρκική επαφή, αλλά θα περιοριστεί στην πνευματική σχέση.

Και τί κάνει στα μάτια μας τον άντρα ή τη γυναίκα; την ετεροφυλοφιλία ή την ομοφυλοφυλία; Τα ρούχα ή το λίκνισμα των γοφών; Όλες αυτές οι κινήσεις και χειρονομίες που λειτουργούν κανονιστικά για την αντρική εικόνα σε αντίθεση, πρωταρχικά, με τη θηλυκότητα και κατ᾽  επέκταση με το κλασικό στερεότυπο του θηλυπρεπή άντρα. Έχει παραδοθεί, άραγε, κάτι από αυτά από τον Θεό; Η αγιοποίηση του ετεροφυλοφιλίας, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, βοηθάει στην κατανόηση του μυστηρίου Θεού; Ή μήπως οι ιδεολογίες που τις λαμβάνουμε ως ιερές μας παρασύρουν σε λαβυρίνθους χωρίς έξοδο; Σήμερα τόσο η ποικιλομορφία των αγαπητικών σχέσεων, όπως και οι σεξουαλικές ταυτότητες πληθαίνουν, όμως αυτό συνιστά εμπόδιο για τη συνάντηση με το Θεῖο και την Τριάδα ή μια πρωτόγνωρη δυνατότητα που μπορεί να απελευθερώσει;

Κουράζομαι να επαναλαμβάνω τα αυτονόητα. Και πόσο τερατώδες είναι να φτιάχνουμε έναν Θεό στα μέτρα μας, στις φοβίες μας και στα άγχη μας. Και αυτόν τον Θεό να τον ερμηνεύουμε ως δήθεν αυθεντίες μιλώντας για δεοντολογίες, καπηλευόμενοι τον ίδιο τον Χριστό. Ένα μόνο θα προσθέσω: οι Άγιος Σέργιος και Βάκχος, οι δύο ρωμαίοι φαντάροι και αχώριστοι φίλοι, που τιμά η ορθόδοξη Εκκλησία μας διαπομπεύθηκαν ντυμένοι με γυναικεία ρούχα από τους βασανιστές τους. Έτσι νόμιζαν ότι τους ταπείνωναν με ένα καρναβάλι, αλλά τα ενδύματα δεν υπήρξαν εμπόδιο για να αντικρίσουν οι μακάριοι τη Βασιλεία του Θεού. Το πνεύμα του Θεού δεν υπόκειται σε περιορισμούς και απαγορεύσεις: όπου θέλει ταξιδεύει και κατοικεί.

Αντιδράσεις κατά του pride στη γειτονική μας Βουλγαρία.

Αντιδράσεις κατά του pride στη γειτονική μας Βουλγαρία.

Και κάτι ακόμη: ο τόπος μας χρειάζεται μια άλλη ποιμαντική και έναν άλλο λόγο, στους αντίποδες της ηγεμονικής δύναμης του κάθε κληρικού ή θεολογούντος. Μια φωνή που να ενώνει και όχι να διχάζει, να φέρνει ζωή και όχι κατάθλιψη, δηλαδή θάνατο. Στο τραπέζι του Χριστού είναι καλεσμένοι όλοι. Και αυτός που αντιπροσωπεύει εις τύπον τον Ιησού είναι πατέρας όλων. Αντί να κατασκευάζουμε «επικίνδυνους εχθρούς» με τις ιδέες μας και τα στερεότυπα (βλ. την πρόσφατη απάνθρωπη και φαρμακερή ανακοίνωση από τον Χριστιανικό Ορθόδοξο Φιλανθρωπικό Σύλλογο Φίλων Ιερού Ησυχαστηρίου Παντοκράτορος Μελισσοχωρίου «Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς»), ας κάνουμε καμιά μετάνοια, ας δείξουμε λίγη ταπείνωση σταυρώνοντας τα χέρια και ας σκεφτούμε πάλι τί σημαίνει αλληλεγγύη, χάρις και έλεος αντί να δηλητηριάζουμε και να στοχεύουμε τους υποτιθέμενους αντιπάλους της παράδοσης. Και τι σημαίνει θεολογία ειλικρινής που μπορούμε να τη συναντούμε στις ζωές μας, πέρα από την υποκρισία, τη διαφύλαξη του καλού ονόματος στην κοινωνία, και μακριά από κανονιστικά σχήματα ερωτισμού.

Σύνδεσμος: http://thessalonikipride.gr/

Stag dance

Χορός μεταξύ ανδρών γενικώς και ειδικώς στρατιωτικός χορός. Αυτός είναι ο ορισμός για τον χορό stag. Stag σημαίνει αρσενικό ελάφι. Άλλες ονομασίες του χορού: gander (=αρσενική χήνα) dance και bull ( =ταύρος) dance. Στον ευρωπαϊκό μεσαίωνα αλλά και σε ανατολικές παραδόσεις εμφανίζονται χορευτές με θηριομορφικά προσωπεία μεταξύ των οποίων και το ελάφι και στην Αμερική υπήρχε στον παλαιό τρόπο για την αιχμαλωσία του ελαφιού η περικύκλωση του θηράματος που αναγκαζόταν να τρέξει για να βρει διέξοδο ώσπου εξαντλημένο μετά από πολλές προσπάθειες διαφυγής το έπιαναν οι κυνηγοί του.

«Καλύτερο από το τίποτα» έγραφε το 1864 η εφημερίδα που εκδιδόταν στον εμφύλιο πόλεμο Harper’s Weekly, (6 Φεβρουαρίου) περιγράφοντας έναν τέτοιο φρενήρη χορό σε στρατώνα. Οι άντρες είχαν ανά δύο μια κουκέτα σε διπλή σειρά καθ᾽ ύψος, σχηματίζοντας στον χώρο δύο μακρόστενες πλευρές. Σε αυτόν τον αμφιθεατρικό χώρο, μακριά από την επίσημη δημόσια εικόνα τους δύο ζευγάρια κινούνται ελεύθερα, ενώ οι συνάδελφοί τους παρακολουθούν χαλαρωμένοι αλλά με έντονο ενδιαφέρον από τα κρεβάτια τους. Για τον χορό αυτό μαθαίνουμε από προσωπικά ημερολόγια στρατιωτών που κατέγραψαν την εμπειρία τους στη διάρκεια του πολέμου.

Αμερικανοί νεαροί άνδρες κάου μπόις σε χορό με τη συνοδεία βιολιού.Τα έξι ζευγάρια τα παρακολουθούν τέσσερις όρθιοι. Φαίνεται πως η απουσία γυναικών προσδιορίζει το είδος του χορού ως stag. Φωτογραφία του τέλους του 19ου αιώνα.

Στην Ελλάδα, στα Λεχαινά. Τρία ζευγάρια  κουστουμαρισμένων ανδρών χορεύουν, μάλλον, με ευρωπαϊκό τρόπο  και ποζάρουν στον φακό στη δεκεατία του 1930. Δεξιά στο τραπεζάκι διακρίνεται ένα γραμμόφωνο που παίζει μουσική. (Πηγή φωτογραφίας: Άντζακα-Βέη Ευαγγελία, Λουτζάκη Ρένα, λήμμα: «Ο χορός στην Ελλάδα» στο “Μουσική. Χορός. Κινηματογράφος. Θέατρο” σ. : 327-341. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1999).

Κοινό στοιχείο και στις τρεις φωτογραφίες η ακύρωση της στημένης ανδροπρέπειας, η απόλαυση της στιγμής και η αίσθηση κοινότητας μεταξύ των ανδρών. Πότε ξεκίνησε; Θα έλεγα αυθόρμητα από τότε που υπάρχει το ανθρώπινο γένος.

Σα να ήταν η πρώτη φορά

Στην είσοδο μας υποδέχθηκε ο ίδιος. Καλωσόρισμα στον χώρο Α της Πειραιώς 260. Η αγαπημένη μου φίλη πάντα παραπονιέται για τις συνθήκες και το άβολο που νιώθει όταν έρχεται εδώ, στο Φεστιβάλ της πόλης. Τώρα, μόλις είδε τον ίδιο τον Παπαϊωάννου να της χαμογελάει, ηρεμεί. Μετά από χρόνια απουσίας του ιδρυτή της Ομάδας Εδάφους από τη σκηνή τώρα θέλει να δει το κοινό του έναν προς έναν και μία προς μία σε απόσταση αναπνοής. Προτού λάβει θέση για να αρχίσει η παράσταση. Ο ίδιος ντυμένος σαν ανθρωπάκι του Γαΐτη. Ένας Έλληνας μπεκετικός.  Δεν θέλησα να διαβάσω τίποτα, δεν ήθελα να επηρεαστώ από κάπου, προτού ζεστάνω τα πλήκτρα με τις λέξεις που σχηματίζω στην οθόνη.

Βλέπω μπροστά μου μία μακρόστενη πλατφόρμα γύρω στο μέτρο ύψος, ένα ταμπλώ ξύλινο. Και ένα μαύρο. Ένας σκουπιδοτενεκές, ένα μικρόφωνο κι ένα λάστιχο ποτίσματος. Και δύο σώματα. Ένα ολόγυμνο και ένα κουστουμαρισμένο. Και γύρω μου ανθρώπους να περιμένουν ανυπόμονα, ξεγελώντας τη ζέστη του χώρου με βεντάλιες σουβενίρ του Φεστιβάλ από το 2010 που προσφέρουν οι ταξιθέτριες.

Αρχίζει η παράσταση. Ο αέρας πλήττεται από τα σώματα που αρχίζουν να ιδρώνουν κινούμενα στον χώρο. Εν αρχή, μία απλή ρυθμική κίνηση. Ένας άνδρας ρίχνει στο πάτωμα καφετιά κομμάτια. Είναι πηλός, προζυμάκια ή κάτι άλλο; Επάνω σε αυτά ορίζει τη διαδρομή του. Είναι ο καλλιτέχνης και σε λίγο θα δούμε το έργο του.

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου με τον Tadeu Liesenfeld στην «Πρώτη ύλη». Το μοντέλο πλαισιώνεται από τον δημιουργό του αλλά στο πλαίσιο εγγράφονται και οι δύο. Δεν υπάρχει κανείς χωρίς τον άλλο. Πηγή: Φεστιβάλ Αθηνών

Το γυμνό είναι ωραίο

Συγκεκριμένα, το ανδρικό γυμνό μπορεί να είναι εξαιρετικά ωραίο. Ο Παπαϊωάννου επιμένει στη θέαση του γυμνού σώματος. Και η επιμονή αυτή προκαλεί αμηχανία σε όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με τις παραστάσεις του.

Η προτεραιότητα που έχει δοθεί στη θέα του γυναικείου σώματος και στη κλασική υπερεκτίμηση της εξωτερικής εμφάνισης των γυναικών (σε βάρος της εσωτερικότητας τους), νομίζω ότι μας εμποδίζει να χαρούμε το ανδρικό γυμνό. Είναι ευκολότερο να θεωρηθεί ότι κάποιος έχει τους δικούς του λόγους να απολαμβάνει την εικόνα του αρσενικού σώματος. Δηλαδή ότι έλκεται ερωτικά από ένα ανδρικό σώμα, εάν είναι άνδρας. Εκτιμήσεις που περιστρέφονται γύρω από την ιδέα του σώματος ως ερωτικού αντικειμένου. Και μόνο. Μια αναπηρία που εάν την προεκτείνουμε στην ιστορία της τέχνης και του πολιτισμού, τότε καθένας που κουβαλάει μια τέτοια αντίληψη θα έχει σίγουρα μεγάλη δυσκολία με τα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά. Ας μην ξεχνάμε τα φύλλα συκής που δέχθηκαν αναγεννησιακά αγάλματα. Και μια τέτοια αντίληψη τη φέρουν κυρίως άνδρες μη καλλιτέχνες. Και θα έλεγα άνδρες που έχουν ακόμη σε εκκρεμότητα θέματα με τον ερωτισμό τους. Μέχρι τον 19ο αιώνα το ανδρικό κορμί ήταν κυρίαρχο και άνετα μπορούσε να μεταμορφωθεί από τον εικαστικό καλλιτέχνη σε γυναικείο με ορισμένες τροποποιήσεις στο μοντέλο που πόζαρε. Από τον 19ο αιώνα και μετά το γυναικείο σώμα αποκτά πρωτοκαθεδρία, εκτοπίζοντας το ανδρικό.

Και σήμερα; Σήμερα δεν ζούμε στην εποχή του ενός ιδανικού. Όμορφο μπορεί να είναι και το ανδρικό και το γυναικείο κορμί. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Όμως, είναι παράλογο να λέμε ότι αυτός που αξιοποιεί επί σκηνής ένα ανδρικό κορμί το κάνει επειδή είναι gay, όσο θα ήταν παράξενο να λέμε κοίτα: αυτός έγδυσε τη χορεύτρια επί σκηνής επειδή είναι ετερό. Πάντα θα θυμάμαι τους Έρωτες που είδα σε τοιχογραφίες στην Πομπηία πόση χαρά μετέδιδαν. Το ίδιο και τα γυμνά αγγελάκια στις θόλους των ναών της Ρώμης. Ο έφηβος των Αντικυθήρων στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας: εκφράζει μια ιλαρότητα και δεν εξαντλείται στον αισθησιασμό. Η ενοχική στάση προς το σώμα στέκεται στη σεξουαλικότητα και δεν αναγνωρίζει στην εμφάνιση του γυμνού μια οσιότητα. Μία δηλαδή πραγματικότητα που δεν εξαντλείται στην υλική χρήση του σώματος και τη φιληδονία, δεν σχετίζεται με την αιδώ και επεκτείνεται στην έννοια του κάλλους.

Όλα αυτά δεν τα λέω τυχαία. Η παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου είναι μια μελέτη επάνω στο γυμνό, όπως δημιουργείται αγνό και άσπιλο μέσα από τα χέρια του καλλιτέχνη δημιουργού. Ένα γυμνό που δεν είναι άσεμνο. Ή είναι άσεμνο όσο υπήρξαν τα μοντέλα του Πραξιτέλη ή του Μιχαήλ  Άγγελου.

Ο Tadeu Liesenfeld (έχει συνεργαστεί με τον Παπαϊωάννου στο Πουθενά το 2009 και στο Μέσα 2011) εμφανίζεται ολόγυμνος στην παράσταση. Μοιάζει σα μορφή που κατέβηκε για χάρι μας από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα. Ίσως από τη νότια μετόπη με την Κενταυρομαχία. Ίσως πάλι να ήταν ο ποταμός Κηφισός από το δυτικό αέτωμα. Eίναι ένα πλάσμα που υπάρχει χάρις στον δημιουργό του. Έχει πάψει να είναι αγόρι. Είναι άνδρας. Ο δημιουργός καλλιτέχνης θα το μελετήσει, θα το παρατηρήσει, θα το βασανίσει, θα το περιθάλψει, θα το υποστηρίξει. Και το δημιούργημα θα ανταποκριθεί. Ο καλλιτέχνης αποκτά νόημα από το έργο του.

Πριν το τέλος το πλάσμα δέχεται επάνω του την ευλογία του νερού. Μια σκηνή που μου θύμισε τα παιδικά μου καλοκαίρια: σε μια αυλή να βρέχομαι με το λάστιχο με άλλα παιδάκια, να γελάμε δροσίζοντας το δέρμα μας από την κάψα. Χωρίς δεύτερες και τρίτες σκέψεις. Χωρίς ενοχή. Κάτι παρόμοιο βλέπω τώρα εδώ.

Ποιόν αφορά τελικά αυτό;

«Δεν ξέρω τί είναι αυτό που βλέπω». Αυτό ίσως μπορεί να ερμηνεύσει τη δήλωση: «Δεν με αφορά αυτό που βλέπω». Νομίζω προκαλεί περισσότερο άγχος η αρρενωπότητα του χορευτή, όταν κανείς θα περίμενε στη θέση της αρρενωπότητας χάρη και πλαδαρότητα, λύγισμα της μέσης και πόζα ενός σώματος που επαμφοτερίζει κλίνοντας προς μια θηλυπρέπεια. Θυμάμαι τις ανδρικές φιγούρες του κλασικού χορού λες και ήταν μέλη ενός θηλυκού σύμπαντος με την εκλέπτυνση στην κίνηση και την προβολή της χάρης, να λειτουργούν ως αναβατόρια για τις χορεύτριες. Άργησε πολύ να προβληθεί το ανδρικό σώμα να είναι ισότιμο με το γυναικείο επί σκηνής.

Εδώ στη παράσταση του Παπαϊωάννου έχουμε δύο και μόνο ανδρικά σώματα. Μήπως όμως δεν είναι ακριβώς δύο; Και μήπως δεν είναι δύο άνδρες αλλά κάτι άλλο; Μου έρχεται στο νου αστραπιαία η πρώτη διήγηση της Γένεσης που δεν μιλάει για δημιουργία άνδρα και γυναίκας, αλλά αφηγείται τη δημιουργία του ανθρώπου. Αδάμ δεν σημαίνει άνδρας. Σημαίνει χωματένιος. Στα μάτια μου το ο Βραζιλιάνος χορευτής με τις αναλογίες και το κάλλος αρχαίου άνδρα εκπροσωπούσε κάτι παραπάνω από το φύλο που βλέπαμε. Ή καλύτερα, το φύλο που δηλωνόταν στην εμφάνισή του ήταν παραπλανητικό.

Από τους πολλούς ερμηνευτές του Μέσα (ήταν 30), φθάσαμε μόνο στους 2. Ο Παπαϊωάννου ερευνά το σώμα χωρίς παραπανίσια υλικά παρά μόνο αυτό το ίδιο το σώμα. Αυτή είναι η πρώτη ύλη: ό,τι ορίζει την παρουσία του ανθρώπου στον κόσμο. Την ύπαρξη. Μέσα από τα προζυμάκια θα πλάσει το δημιούργημά του, θα υπερηφανευθεί για αυτό. Αυτοσαρκαζόμενος, όσο ποτέ άλλοτε θα δείξει τα όρια του δικού του σώματος, παραμορφώνοντας τα μέλη του, σε στάσεις που παραπέμπουν σε freak show και σε θεάματα τσίρκου. Συνθέτει επιλέγοντας τις κινήσεις που δημιουργούνται από τη συνάντηση των δύο σωμάτων για να οπτικοποιήσει την εσωτερική ζωή του. Τις ιδέες του και τις μανίες του ως καλλιτέχνη. Η Πρώτη ύλη θεωρώ ότι είναι η πιο αυτοβιογραφική εργασία του Παπαϊωάννου γιατί μας δείχνει το ατελιέ του καλλιτέχνη που παλεύει με τα υλικά του. Πλάθει εικόνες για τη σχέση του με τον χορό, με το βασικό του εργαλείο, το σώμα του χορευτή, με την εξουσία που ασκεί ή την επίδραση που δέχεται από τον άλλο, τη θέση του σώματος στον χώρο, τη φρεναπάτη και τη μαγεία που μπορεί να δημιουργήσει όταν ανέβει στη σκηνή. Ο δημιουργός και το πλάσμα του. Ο κονφερασιέ και το νούμερό του. Η εσωτερική ζωή του performer, η αγωνία της εικονοποιΐας με ήχους που ακούγονται μερικές φορές άναρθροι για να γίνουν κινήσεις εύγλωττες, σωματικές λέξεις έλλογοι.

Ελλάδα ανάπηρη

Από την άλλη, αυτό που βλέπω, σκέπτομαι ότι είναι ένας στοχασμός επάνω στο τί σημαίνει Ελλάδα του σήμερα. Με τις συχνές αναφορές του στην αρχαία γλυπτική σχηματίζει μορφές αγαλμάτων που έχει θαυμάσει η ανθρωπότητα, έρχεται και τα προσκυνάει από τα πέρατα του κόσμου στα μουσεία μας ή ἐρχεται να προσκυνήσει στα μνημεία μας. Ο Παπαϊωάννου ειρωνευόμενος την αρχαιολατρία μάς επανατοποθετεί ενώπιον αυτών των μορφών, μπροστά σε μια Ελλάδα κοινωνικά ακρωτηριασμένη που έχει ανάγκη να σταθεί στα πόδια της και να περπατήσει ξανά. Νά, πώς αποκτά τώρα νόημα η σκηνή που μου θύμιζε φωτογραφίες της Αλβανίας με τους υποβασταζόμενους ανάπηρους. Στο συγκλονιστικό φινάλε της παράστασης το άγαλμα δεν μπορεί να σταθεί σε κανένα πόδι. Είναι ένας κορμός χωρίς άκρα. Κάποιος πρέπει να δώσει τη λύση. Και δίνεται.

Η ιδέα του καλλιτέχνη που δημιουργεί φαίνεται και από τη διαχείριση του φωτισμού. Στην παράσταση δεν υπάρχει κάποιος μηχανικός στα φώτα ή φροντιστής. Όλα τα χειρίζεται επί σκηνής με δυο τρεις διακόπτες ο δημιουργός. Πλαισιώνει το έργο του, το φωτίζει και ιδού: θαυμάστε με. Οι ήχοι είναι κυρίως φυσικοί, παραγόμενοι επί σκηνής και σε ορισμένα σημεία ένα τζιτζίκι, ένα ταξίμι (του Γιάννη Παπαϊάννου), το σύρσιμο ενός αντικειμένου ή το ίδιο το νερό που καταβρέχει δίνουν το σάουντρακ της παράστασης. Ναί, μπορείς να πεις ότι η τέχνη δεν έχει ανάγκη από πολλά λεφτά. Η πενία δεν είναι αντίπαλός της. Δεν χρειάζεται σκηνικά, δεν έχει ανάγκη πολυτελή κοστούμια, περούκες και φτερά, δεν θέλει πολύπλοκα φώτα, μηχανισμούς και τραμπουκέτα. Κάτι άλλο χρειάζεται για να είσαι ποιητής. Και κάτι άλλο χρειάζεται για να σταθεί η Ελλάδα στα ποδάρια της. Πέρα από το χρήμα και τα μνημόνια. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου αλλού. Όχι πολύ μακριά μας.

Ο Παπαϊωάννου μας κάνει συμμέτοχους στο τί σημαίνει ομορφιά. Σχολιάζει ειρωνικά τον εαυτό του τη δική του προσωπική πορεία, μας αφήνει ελεύθερους να φαντασιωθοῦμε και σε κάθε σκηνή αισθάνεσαι να να είναι η πρώτη φορά που βλέπεις τη ζωή να ξετυλίγεται μπροστά σου…

Ταυτότητα παράστασης

Δημιουργία: Δημήτρης Παπαϊωάννου

Με τους Tadeu Liesenfeld και Δημήτρη Παπαϊωάννου

Ηχητικός σχεδιασμός: Κώστας Μιχόπουλος

Βοηθοί σκηνοθέτη: Τίνα Παπανικολάου και Παυλίνα Ανδριοπούλου – Ντίνος Νικολάου

Η φιλόσοφος και μάρτυς Υπατία

Είδα την ταινία Agora σε σκηνοθεσία Αλεχάντρο Αμενάμπαρ. Στο τέλος της προβολής ακούστηκε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα. Χρόνια είχα να ακούσω την κροτώδη επιδοκιμασία στο σινεμά. Λες και μας ακούνε οι άυλοι ήρωες… Βέβαια ήταν μόνο από έναν θερμόαιμο θεατή. Στον δρόμο σκεπτόμουν ότι η πρωταγωνίστρια Υπατία (Ρέιτσελ Βάις) μου θύμισε τη μορφή της Αγίας Αικατερίνης, η οποία παρουσιάζεται πανέμορφη στην εικονογραφία, συν το ότι ήταν φιλόσοφος. Το τελευταίο κοινό των δύο γυναικών ήταν το μαρτύριο. Η Agora τελειώνει με την Υπατία να λιθοβολείται από τους εξαγριωμένους χριστιανούς. Πεθαίνει όπως οι δολοφόνοι της πέθαιναν λίγο παλαιότερα στις αιματοβαμμένες αρένες. Τα μάτια υγραίνονται…

Ιστορία στο ημίφως

Η συνταγή της υπόθεσης είναι γνωστή και πετυχημένη: Σεξ, βία και θρησκεία. Έλληνες και χριστιανοί. Καλοί και κακοί. Τελικά, ηθικισμός. Η υπόθεση της ταινίας έχει στο επίκεντρο την Υπατία, που υπήρξε μαθηματικός και φιλόσοφος, δασκάλα, για να δείξει πόσο τέρατα ήταν οι χριστιανοί της Αλεξάνδρειας, στο τέλος του 4ου αιώνα. Και, βέβαια, πόσο καλοί ήταν οι παγανιστές, και πόσο αθώοι… Θύματα των χριστιανών που κατέλαβαν την εξουσία. Και ο επίσκοπος της πόλης, ο Κύριλλος ο ιθύνων νους για την ανηλεή καταδίωξη των άλλων.

H Υπατία έχει εμπνεύσει πολλούς συγγραφείς που την παρουσιάζουν ως σύμβολο της αρχαίας θρησκείας που σβήνει. Η χρήση της ιστορίας της Υπατίας για να εξυπηρετήσει μια προπαγάνδα φαίνεται και στο έργο του John Toland τον 18ο αιώνα. Εδώ η αστρονόμος από την Αλεξάνδρεια γίνεται το όχημα για να χτυπηθεί ο καθολικισμός από τη μεριά των προτεσταντών. Στην εικόνα: Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του John Toland για τη φιλόσοφο της Αλεξάνδρειας (1753).

Εκτός από την αναψυχή του υπερθεάματος, εάν πετυχαίνει κάποιον στόχο η ταινία είναι να ενισχύσει τις αντιθέσεις, να τροφοδοτήσει το μίσος και να ενδυναμώσει προκαταλήψεις κατά των χριστιανών (όπως και η καταστροφή της βιβλιοθήκης της πόλης) σε ανθρώπους οι οποίοι μάλλον δεν θα κάνουν τον κόπο να ψάξουν παραπέρα για την αλήθεια, να ερευνήσουν εκδοχές της ιστορίας και να σκεφτούν επάνω σε εποχές που διαγράφεται μια κρίση που βιώνεται έντονα και στις λύσεις που επιλέγονται. Έτσι θα ισχυριστούν κάποιοι πως ναι, επιτέλους καταγράφεται η αλήθεια: η καταστροφή της αρχαιότητας ήταν έργο των χριστιανών. Και θα προσθέσουν ότι οι άγιοι ξεμασκαρεύονται και αποκαλύπτεται το πραγματικό τους βιογραφικό.

Πέρα από τη μαγεία του σινεμά η Υπατία είναι περισσότερο ένα σύμβολο μιας εποχής που σβήνει, και η ιστορικότητα του βίου της είναι κάτι που βρίσκεται στο ημίφως και ακριβώς για αυτό έχει γίνει αντικείμενο καπηλείας από συγγραφείς που γράφουν την ιστορία για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους κατασκευές.

Η Υπατία παρόλο που ήταν γύρω στα 60 όταν πέθανε εδώ εικονίζεται νέα με αθλητικό σώμα, να ακουμπάει στην αγία Τράπεζα, λίγο πριν το μαρτύριό της. Το σώμα της εκτίθεται πλέον και στο μάτι του θεατή. Έργο του Charles William Mitchell (1885) που μεταγράφει εικαστικά την περιγραφή του Charles Kingsley από το βιβλίο Hypatia or New Foes with an Old Face (1853). Laing Art Gallery (Newcastle upon Tyne).

Οι μαχητές του θεού

Αυτό που δεν μου άρεσε στην ταινία είναι ό,τι δεν μου αρέσει στις ταινίες που γενικεύουν και υπεραπλουστεύουν. Ναι, ο φανατισμός υπήρχε και θα υπάρχει σε έναν χριστιανισμό που χρησιμοποιείται δημαγωγικά από τους ισχυρούς εκπροσώπους του. Όπως και σε κάθε θρησκευτικό σύστημα που αναλαμβάνει μεσσιανικά να καθαρίσει τη βρωμιά της κοινωνίας για να έρθει το υπέρτατο καλό. Aπό αυτή την πλευρά ο στιγματισμός του φανατισμού είναι στα συν της ταινίας, αλλά και πάλι πέφτει η αίσθηση που μένει είναι η σχηματοποίηση και η έλλειψη βαθύτερου στοχασμού για τα πράγματα. Όπως θα μπορούσε να γίνει (και έχει γίνει μέσα στην ιστορία και στη λογοτεχνία) και από την αντίθετη, χριστιανική, πλευρά: η απαξίωση και καταδίκη του διαφορετικού, της άλλης θρησκείας ή απλώς δόγματος.

Στην ταινία, ακόμη, πολλοί θα παραξενευτούν με την εμφάνιση μιας μεγάλης ομάδας οιστρηλατημένων μαυροντυμένων χριστιανών, τους παραβολάνους, που δεν διστάζουν να κάψουν στο όνομα του Θεού τους ειδωλολάτρες. Οι παραβολάνοι ήταν 800 στρατευμένοι στην υπηρεσία της εκκλησίας της Αλεξάνδρειας. Ποιοί, όμως, είναι αυτοί οι παραβολάνοι;

Ουσιαστικά επρόκειτο για ένα τάγμα νοσοκόμων που φρόντιζε όσους ήταν σε κρίσιμη ανάγκη: συγκέντρωναν όσους ήταν άστεγοι, ανάπηροι, ανήμποροι για να τους μεταφέρουν σε ασφαλείς χώρους, όπως νοσοκομεία για να μπορέσουν να τους περιποιηθούν.  Αυτός ο στρατός του αρχιεπισκόπου που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για βίαιες καταστολές φαίνεται ότι επιτέθηκε κατά των Εβραίων το 414 π.Χ. και ενέχεται στον φόνο της Υπατίας την επομένη χρονιά (τον Μάρτιο σε περίοδο νηστειών, όπως θα γράψει ο ιστορικός Σωκράτης).

Ο χριστιανισμός ως σκοταδισμός

Η μορφή της Υπατίας και κυρίως το φύλο της εμπνέει στις μέρες μας ως σύμβολο αντίστασης μιας γυναίκας σε μια κοινωνία αντρών. Όμως, από παλαιότερα, η έλλειψη αρκετών μαρτυριών, καθώς και η μη συμφωνία των πηγών έχει οδηγήσει περισσότερο στη διαμόρφωση ενός θρύλου, ο οποίος στον 18ο και 19ο αιώνα που πέρασε στη λογοτεχνία μέσα από τα φίλτρα συγγραφέων από τους οποίους ο καθένας είδε στο έργο του στην Υπατία κάτι ξεχωριστό. Ο Βολταίρος βλέπει πίσω από τον θάνατό της ένα καλοστημένο σχέδιο του Κυρίλλου. Μια άλλη εκδοχή που πρότεινε ο J. W. Draper  θέλει την Υπατία θύμα των χριστιανών γιατί ήθελαν να ελέγξουν την επιστήμη, κάτι που τροφοδότησε μια σειρά μυθοπλασιών όπου ο παγανισμός παρουσιαζόταν ως ο χώρος της επιστημονικής έρευνας, ενώ ο χριστιανισμός ως η περιοχή του σκοταδισμού και της αμάθειας. Ο Kingsley θέλει να είναι νέα όταν θανατώθηκε, γύρω στα 25 της χρόνια, αλλά υπολογίζεται ότι πρέπει να ήταν κοντά στα 60 όταν πέθανε.

Παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού

Στην εποχή της από τους ιστορικούς ο Σωκράτης δεν αναφέρει ότι όντως ο Κύριλλος ήταν υπεύθυνος για τον φόνο της Υπατίας, όπως δεν καταλογίζουν στον Κύριλλο ευθύνες και οι αντίπαλοί του οι Νεστοριανοί. Αντίθετα, εκείνος που προωθεί την εκδοχή με την εμπλοκή του Κυρίλλου ήταν ο νεοπλατωνιστής Δαμάσκιος που έγραψε κατά τον 6ο αιώνα δημιουργώντας ένα πρότυπο θηλυκού ήρωα του αρχαίου κόσμου, όπως ήταν παλαιότερα ο Ιουλιανός.

Ωστόσο στο σενάριο της ταινίας νομίζω γίνεται εύκολα αντιληπτή η σφραγίδα που έδωσε ο Γίβων στην ιστορία της Υπατίας: μία νέα παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού. Η αφήγηση του Γίβωνα από το βιβλίο για την Ιστορία της κατάρρευσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (1776-1788) μοιάζει με συναξάρι: «Στο άνθος της ηλικίας της και στην πιο ώριμη στιγμή της σοφίας της, η σεμνή κόρη αρνήθηκε τους εραστές και δίδασκε τους μαθητές». Ο θύτης, ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, είναι ένας ζηλόφθων ποὺ διψάει για αίμα και βάζει στο μάτι την καθηγήτρια που έχει τόσους πολλούς μαθητές. Ωστόσο, μια τέτοια ματιά παραβλέπει το γεγονός των πολιτικών συγκρούσεων και των αντιπαραθέσεων σε ένα περιβάλλον με συγκρητισμό πίστεων και παραδόσεων με μακρόχρονη ελληνική κουλτούρα, έντονη παρουσία του εβραϊκού στοιχείου, ενώ υπήρξε και ο τόπος που γέννησε τον αναχωρητισμό της ερήμου. Σε ένα περιβάλλον που μεταμορφώνεται και μετασχηματίζεται. Με κοινότητες που δεν συνυπάρχουν πάντοτε αρμονικά, αλλά αγωνίζονται να οριοθετήσουν την ταυτότητά τους ως κάτι ξεχωριστό σε έναν κόσμο που αλλάζει.

Για περαιτέρω διάβασμα βλ. Bryan J. Whitfield, The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia of Alexandra (The Mathematics Educator 6)