Category Archives: GENDER

Η γυμνότης είναι αδίκημα; Με αφορμή τη λιτανεία χαράς στη Θεσσαλονίκη.

Βλέπω τον επίσκοπο Θεσσαλονίκης να φρίττει και να μιλάει για ευπρέπεια, σεμνότητα, για ντυμένους επαίτες που τον πλησιάζουν, αξιοπρεπείς. Καταφθάνει στην πόρτα του σπιτιού το μίασμα και θέλει να προφυλάξει την πόλη. Όλα αυτά σε αντίθεση με το gay parade της Θεσσαλονίκης του Ιουνίου 2013, την ειρηνική λιτανεία χαράς και έκφρασης μιας ταυτότητας: είμαστε αυτό που είμαστε, είναι καλό και μας αρέσει. Ένα πάρτυ δίχως σοβαροφάνεια και με σαφή πολιτική διάσταση, όσο και εάν εμπορευματοποιείται ή δεν συμφωνούμε όλοι για την αισθητική του. Oι ιδιωτικές ζωές των συμμετεχόντων αποκαλύπτονται στο φως, με αυτοσαρκασμό, παιχνιδιάρικα, σατιρικά, αλλά και στρατευμένα, όχι για να προκαλέσουν οργή, αλλά για να διεκδικήσουν χώρο στη δημόσια καθημερινότητα και στην κοινωνική και πολιτική σφαίρα. Και έχουν δικαίωμα να το κάνουν αυτό, εάν ακόμη έχουμε δημοκρατική ελευθερία, όπου μπορείς να δηλώσεις τα προσωπικά σου πιστεύω.

Gay pride, Θεσσαλονίκη 2012

Gay pride, Θεσσαλονίκη 2012

Θα περίμενε κανείς να ακούσει τον σεβασμιώτατο Άνθιμο να μιλάει για αγάπη, όσο και εάν μια γιορτή ανθρώπων (που θεωρεί αμαρτωλούς) του προκαλεί απέχθεια. Όμως, εδώ διακρίνεται μια εξαιρετική ευκαιρία να αντιπαρατεθεί στον δήμαρχο, να βγει στα μαζικά μέσα της επικαιρότητας, να παίξει τον ρόλο του φύλακα της ηθικής τάξης. Το όπλο του είναι η απειλή: οι υπογραφές 19.500 ανθρώπων που δεν «εγγυώνται τί θα γίνει» τάχα στην πόλη εάν θα γίνει η παρέλαση. Και, μάλιστα, ζητἀει ματαίωση των εκδηλώσεων. Όσο και αν μιλάει ο ίδιος στο δελτίο τύπου της μητρόπολης « δὲν θὰ συστήσω ποτὲ συγκρούσεις καὶ τραυματισμοὺς ἐντὸς τῆς κοινωνίας μας», εν τούτοις είναι επιθετικός και απορριπτικός. Και στο τέλος γίνεται γραφικός μιλώντας για καρναβάλια και επιστροφή στη φυσιολογική ζωή.

Και γω όση ώρα άκουγα το κήρυγμα του Ανθίμου, ταυτόχρονα, σκεφτόμουν τη γυμνότητα του Ιησού στον σταυρό. Βασανισμένος από το μαρτύριο, λίγο πριν ξεψυχήσει να συγχωρεί εκείνους που τον δίωξαν και τον καταδίκασαν στον ατιμωτικό θάνατο. Αν η γυμνότης ήταν αδίκημα ο Ιησούς θα απεικονιζόταν πάντοτε ενδεδυμένος ευπρεπώς.

Αναλογίζεται, άραγε, ο μητροπολίτης πόσους πληγώνει που είναι πιστοί και τον σέβονται ως πατέρα, πόσους συνανθρώπους μας παγιδεύει στη μοναξιά ή πόσους μπορεί να απομακρύνει από την Εκκλησία, όταν ο λόγος του φορτίζεται για να γίνει ενοχικός και καταδικαστικός, διακρίνοντας τους ανθρώπους με κριτήριο την ερωτική τους επιθυμία; Για μια επιθυμία που σε βρίσκει εκεί που δεν το περιμένεις προς ένα πλάσμα του ιδίου φύλου και που δεν εξαντλείται στον σεξουαλικό πόθο. Αυτό, δηλαδή, που συμβαίνει στον καθένα μας που ποθεί έναν άλλο, ανεξάρτητα από φύλο. Για κάτι, εν τέλει, που είναι πολύ βαθύτερο και ουσιαστικότερο: η αγάπη για έναν άνθρωπο που ενδεχομένως μπορεί να οδηγήσει και σε σεξουαλική συνεύρεση. Ή για μια αγάπη που δεν θα έχει ποτέ σαρκική επαφή, αλλά θα περιοριστεί στην πνευματική σχέση.

Και τί κάνει στα μάτια μας τον άντρα ή τη γυναίκα; την ετεροφυλοφιλία ή την ομοφυλοφυλία; Τα ρούχα ή το λίκνισμα των γοφών; Όλες αυτές οι κινήσεις και χειρονομίες που λειτουργούν κανονιστικά για την αντρική εικόνα σε αντίθεση, πρωταρχικά, με τη θηλυκότητα και κατ᾽  επέκταση με το κλασικό στερεότυπο του θηλυπρεπή άντρα. Έχει παραδοθεί, άραγε, κάτι από αυτά από τον Θεό; Η αγιοποίηση του ετεροφυλοφιλίας, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, βοηθάει στην κατανόηση του μυστηρίου Θεού; Ή μήπως οι ιδεολογίες που τις λαμβάνουμε ως ιερές μας παρασύρουν σε λαβυρίνθους χωρίς έξοδο; Σήμερα τόσο η ποικιλομορφία των αγαπητικών σχέσεων, όπως και οι σεξουαλικές ταυτότητες πληθαίνουν, όμως αυτό συνιστά εμπόδιο για τη συνάντηση με το Θεῖο και την Τριάδα ή μια πρωτόγνωρη δυνατότητα που μπορεί να απελευθερώσει;

Κουράζομαι να επαναλαμβάνω τα αυτονόητα. Και πόσο τερατώδες είναι να φτιάχνουμε έναν Θεό στα μέτρα μας, στις φοβίες μας και στα άγχη μας. Και αυτόν τον Θεό να τον ερμηνεύουμε ως δήθεν αυθεντίες μιλώντας για δεοντολογίες, καπηλευόμενοι τον ίδιο τον Χριστό. Ένα μόνο θα προσθέσω: οι Άγιος Σέργιος και Βάκχος, οι δύο ρωμαίοι φαντάροι και αχώριστοι φίλοι, που τιμά η ορθόδοξη Εκκλησία μας διαπομπεύθηκαν ντυμένοι με γυναικεία ρούχα από τους βασανιστές τους. Έτσι νόμιζαν ότι τους ταπείνωναν με ένα καρναβάλι, αλλά τα ενδύματα δεν υπήρξαν εμπόδιο για να αντικρίσουν οι μακάριοι τη Βασιλεία του Θεού. Το πνεύμα του Θεού δεν υπόκειται σε περιορισμούς και απαγορεύσεις: όπου θέλει ταξιδεύει και κατοικεί.

Αντιδράσεις κατά του pride στη γειτονική μας Βουλγαρία.

Αντιδράσεις κατά του pride στη γειτονική μας Βουλγαρία.

Και κάτι ακόμη: ο τόπος μας χρειάζεται μια άλλη ποιμαντική και έναν άλλο λόγο, στους αντίποδες της ηγεμονικής δύναμης του κάθε κληρικού ή θεολογούντος. Μια φωνή που να ενώνει και όχι να διχάζει, να φέρνει ζωή και όχι κατάθλιψη, δηλαδή θάνατο. Στο τραπέζι του Χριστού είναι καλεσμένοι όλοι. Και αυτός που αντιπροσωπεύει εις τύπον τον Ιησού είναι πατέρας όλων. Αντί να κατασκευάζουμε «επικίνδυνους εχθρούς» με τις ιδέες μας και τα στερεότυπα (βλ. την πρόσφατη απάνθρωπη και φαρμακερή ανακοίνωση από τον Χριστιανικό Ορθόδοξο Φιλανθρωπικό Σύλλογο Φίλων Ιερού Ησυχαστηρίου Παντοκράτορος Μελισσοχωρίου «Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς»), ας κάνουμε καμιά μετάνοια, ας δείξουμε λίγη ταπείνωση σταυρώνοντας τα χέρια και ας σκεφτούμε πάλι τί σημαίνει αλληλεγγύη, χάρις και έλεος αντί να δηλητηριάζουμε και να στοχεύουμε τους υποτιθέμενους αντιπάλους της παράδοσης. Και τι σημαίνει θεολογία ειλικρινής που μπορούμε να τη συναντούμε στις ζωές μας, πέρα από την υποκρισία, τη διαφύλαξη του καλού ονόματος στην κοινωνία, και μακριά από κανονιστικά σχήματα ερωτισμού.

Σύνδεσμος: http://thessalonikipride.gr/

Advertisements

Stag dance

Χορός μεταξύ ανδρών γενικώς και ειδικώς στρατιωτικός χορός. Αυτός είναι ο ορισμός για τον χορό stag. Stag σημαίνει αρσενικό ελάφι. Άλλες ονομασίες του χορού: gander (=αρσενική χήνα) dance και bull ( =ταύρος) dance. Στον ευρωπαϊκό μεσαίωνα αλλά και σε ανατολικές παραδόσεις εμφανίζονται χορευτές με θηριομορφικά προσωπεία μεταξύ των οποίων και το ελάφι και στην Αμερική υπήρχε στον παλαιό τρόπο για την αιχμαλωσία του ελαφιού η περικύκλωση του θηράματος που αναγκαζόταν να τρέξει για να βρει διέξοδο ώσπου εξαντλημένο μετά από πολλές προσπάθειες διαφυγής το έπιαναν οι κυνηγοί του.

«Καλύτερο από το τίποτα» έγραφε το 1864 η εφημερίδα που εκδιδόταν στον εμφύλιο πόλεμο Harper’s Weekly, (6 Φεβρουαρίου) περιγράφοντας έναν τέτοιο φρενήρη χορό σε στρατώνα. Οι άντρες είχαν ανά δύο μια κουκέτα σε διπλή σειρά καθ᾽ ύψος, σχηματίζοντας στον χώρο δύο μακρόστενες πλευρές. Σε αυτόν τον αμφιθεατρικό χώρο, μακριά από την επίσημη δημόσια εικόνα τους δύο ζευγάρια κινούνται ελεύθερα, ενώ οι συνάδελφοί τους παρακολουθούν χαλαρωμένοι αλλά με έντονο ενδιαφέρον από τα κρεβάτια τους. Για τον χορό αυτό μαθαίνουμε από προσωπικά ημερολόγια στρατιωτών που κατέγραψαν την εμπειρία τους στη διάρκεια του πολέμου.

Αμερικανοί νεαροί άνδρες κάου μπόις σε χορό με τη συνοδεία βιολιού.Τα έξι ζευγάρια τα παρακολουθούν τέσσερις όρθιοι. Φαίνεται πως η απουσία γυναικών προσδιορίζει το είδος του χορού ως stag. Φωτογραφία του τέλους του 19ου αιώνα.

Στην Ελλάδα, στα Λεχαινά. Τρία ζευγάρια  κουστουμαρισμένων ανδρών χορεύουν, μάλλον, με ευρωπαϊκό τρόπο  και ποζάρουν στον φακό στη δεκεατία του 1930. Δεξιά στο τραπεζάκι διακρίνεται ένα γραμμόφωνο που παίζει μουσική. (Πηγή φωτογραφίας: Άντζακα-Βέη Ευαγγελία, Λουτζάκη Ρένα, λήμμα: «Ο χορός στην Ελλάδα» στο “Μουσική. Χορός. Κινηματογράφος. Θέατρο” σ. : 327-341. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1999).

Κοινό στοιχείο και στις τρεις φωτογραφίες η ακύρωση της στημένης ανδροπρέπειας, η απόλαυση της στιγμής και η αίσθηση κοινότητας μεταξύ των ανδρών. Πότε ξεκίνησε; Θα έλεγα αυθόρμητα από τότε που υπάρχει το ανθρώπινο γένος.

Σα να ήταν η πρώτη φορά

Στην είσοδο μας υποδέχθηκε ο ίδιος. Καλωσόρισμα στον χώρο Α της Πειραιώς 260. Η αγαπημένη μου φίλη πάντα παραπονιέται για τις συνθήκες και το άβολο που νιώθει όταν έρχεται εδώ, στο Φεστιβάλ της πόλης. Τώρα, μόλις είδε τον ίδιο τον Παπαϊωάννου να της χαμογελάει, ηρεμεί. Μετά από χρόνια απουσίας του ιδρυτή της Ομάδας Εδάφους από τη σκηνή τώρα θέλει να δει το κοινό του έναν προς έναν και μία προς μία σε απόσταση αναπνοής. Προτού λάβει θέση για να αρχίσει η παράσταση. Ο ίδιος ντυμένος σαν ανθρωπάκι του Γαΐτη. Ένας Έλληνας μπεκετικός.  Δεν θέλησα να διαβάσω τίποτα, δεν ήθελα να επηρεαστώ από κάπου, προτού ζεστάνω τα πλήκτρα με τις λέξεις που σχηματίζω στην οθόνη.

Βλέπω μπροστά μου μία μακρόστενη πλατφόρμα γύρω στο μέτρο ύψος, ένα ταμπλώ ξύλινο. Και ένα μαύρο. Ένας σκουπιδοτενεκές, ένα μικρόφωνο κι ένα λάστιχο ποτίσματος. Και δύο σώματα. Ένα ολόγυμνο και ένα κουστουμαρισμένο. Και γύρω μου ανθρώπους να περιμένουν ανυπόμονα, ξεγελώντας τη ζέστη του χώρου με βεντάλιες σουβενίρ του Φεστιβάλ από το 2010 που προσφέρουν οι ταξιθέτριες.

Αρχίζει η παράσταση. Ο αέρας πλήττεται από τα σώματα που αρχίζουν να ιδρώνουν κινούμενα στον χώρο. Εν αρχή, μία απλή ρυθμική κίνηση. Ένας άνδρας ρίχνει στο πάτωμα καφετιά κομμάτια. Είναι πηλός, προζυμάκια ή κάτι άλλο; Επάνω σε αυτά ορίζει τη διαδρομή του. Είναι ο καλλιτέχνης και σε λίγο θα δούμε το έργο του.

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου με τον Tadeu Liesenfeld στην «Πρώτη ύλη». Το μοντέλο πλαισιώνεται από τον δημιουργό του αλλά στο πλαίσιο εγγράφονται και οι δύο. Δεν υπάρχει κανείς χωρίς τον άλλο. Πηγή: Φεστιβάλ Αθηνών

Το γυμνό είναι ωραίο

Συγκεκριμένα, το ανδρικό γυμνό μπορεί να είναι εξαιρετικά ωραίο. Ο Παπαϊωάννου επιμένει στη θέαση του γυμνού σώματος. Και η επιμονή αυτή προκαλεί αμηχανία σε όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με τις παραστάσεις του.

Η προτεραιότητα που έχει δοθεί στη θέα του γυναικείου σώματος και στη κλασική υπερεκτίμηση της εξωτερικής εμφάνισης των γυναικών (σε βάρος της εσωτερικότητας τους), νομίζω ότι μας εμποδίζει να χαρούμε το ανδρικό γυμνό. Είναι ευκολότερο να θεωρηθεί ότι κάποιος έχει τους δικούς του λόγους να απολαμβάνει την εικόνα του αρσενικού σώματος. Δηλαδή ότι έλκεται ερωτικά από ένα ανδρικό σώμα, εάν είναι άνδρας. Εκτιμήσεις που περιστρέφονται γύρω από την ιδέα του σώματος ως ερωτικού αντικειμένου. Και μόνο. Μια αναπηρία που εάν την προεκτείνουμε στην ιστορία της τέχνης και του πολιτισμού, τότε καθένας που κουβαλάει μια τέτοια αντίληψη θα έχει σίγουρα μεγάλη δυσκολία με τα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά. Ας μην ξεχνάμε τα φύλλα συκής που δέχθηκαν αναγεννησιακά αγάλματα. Και μια τέτοια αντίληψη τη φέρουν κυρίως άνδρες μη καλλιτέχνες. Και θα έλεγα άνδρες που έχουν ακόμη σε εκκρεμότητα θέματα με τον ερωτισμό τους. Μέχρι τον 19ο αιώνα το ανδρικό κορμί ήταν κυρίαρχο και άνετα μπορούσε να μεταμορφωθεί από τον εικαστικό καλλιτέχνη σε γυναικείο με ορισμένες τροποποιήσεις στο μοντέλο που πόζαρε. Από τον 19ο αιώνα και μετά το γυναικείο σώμα αποκτά πρωτοκαθεδρία, εκτοπίζοντας το ανδρικό.

Και σήμερα; Σήμερα δεν ζούμε στην εποχή του ενός ιδανικού. Όμορφο μπορεί να είναι και το ανδρικό και το γυναικείο κορμί. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Όμως, είναι παράλογο να λέμε ότι αυτός που αξιοποιεί επί σκηνής ένα ανδρικό κορμί το κάνει επειδή είναι gay, όσο θα ήταν παράξενο να λέμε κοίτα: αυτός έγδυσε τη χορεύτρια επί σκηνής επειδή είναι ετερό. Πάντα θα θυμάμαι τους Έρωτες που είδα σε τοιχογραφίες στην Πομπηία πόση χαρά μετέδιδαν. Το ίδιο και τα γυμνά αγγελάκια στις θόλους των ναών της Ρώμης. Ο έφηβος των Αντικυθήρων στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας: εκφράζει μια ιλαρότητα και δεν εξαντλείται στον αισθησιασμό. Η ενοχική στάση προς το σώμα στέκεται στη σεξουαλικότητα και δεν αναγνωρίζει στην εμφάνιση του γυμνού μια οσιότητα. Μία δηλαδή πραγματικότητα που δεν εξαντλείται στην υλική χρήση του σώματος και τη φιληδονία, δεν σχετίζεται με την αιδώ και επεκτείνεται στην έννοια του κάλλους.

Όλα αυτά δεν τα λέω τυχαία. Η παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου είναι μια μελέτη επάνω στο γυμνό, όπως δημιουργείται αγνό και άσπιλο μέσα από τα χέρια του καλλιτέχνη δημιουργού. Ένα γυμνό που δεν είναι άσεμνο. Ή είναι άσεμνο όσο υπήρξαν τα μοντέλα του Πραξιτέλη ή του Μιχαήλ  Άγγελου.

Ο Tadeu Liesenfeld (έχει συνεργαστεί με τον Παπαϊωάννου στο Πουθενά το 2009 και στο Μέσα 2011) εμφανίζεται ολόγυμνος στην παράσταση. Μοιάζει σα μορφή που κατέβηκε για χάρι μας από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα. Ίσως από τη νότια μετόπη με την Κενταυρομαχία. Ίσως πάλι να ήταν ο ποταμός Κηφισός από το δυτικό αέτωμα. Eίναι ένα πλάσμα που υπάρχει χάρις στον δημιουργό του. Έχει πάψει να είναι αγόρι. Είναι άνδρας. Ο δημιουργός καλλιτέχνης θα το μελετήσει, θα το παρατηρήσει, θα το βασανίσει, θα το περιθάλψει, θα το υποστηρίξει. Και το δημιούργημα θα ανταποκριθεί. Ο καλλιτέχνης αποκτά νόημα από το έργο του.

Πριν το τέλος το πλάσμα δέχεται επάνω του την ευλογία του νερού. Μια σκηνή που μου θύμισε τα παιδικά μου καλοκαίρια: σε μια αυλή να βρέχομαι με το λάστιχο με άλλα παιδάκια, να γελάμε δροσίζοντας το δέρμα μας από την κάψα. Χωρίς δεύτερες και τρίτες σκέψεις. Χωρίς ενοχή. Κάτι παρόμοιο βλέπω τώρα εδώ.

Ποιόν αφορά τελικά αυτό;

«Δεν ξέρω τί είναι αυτό που βλέπω». Αυτό ίσως μπορεί να ερμηνεύσει τη δήλωση: «Δεν με αφορά αυτό που βλέπω». Νομίζω προκαλεί περισσότερο άγχος η αρρενωπότητα του χορευτή, όταν κανείς θα περίμενε στη θέση της αρρενωπότητας χάρη και πλαδαρότητα, λύγισμα της μέσης και πόζα ενός σώματος που επαμφοτερίζει κλίνοντας προς μια θηλυπρέπεια. Θυμάμαι τις ανδρικές φιγούρες του κλασικού χορού λες και ήταν μέλη ενός θηλυκού σύμπαντος με την εκλέπτυνση στην κίνηση και την προβολή της χάρης, να λειτουργούν ως αναβατόρια για τις χορεύτριες. Άργησε πολύ να προβληθεί το ανδρικό σώμα να είναι ισότιμο με το γυναικείο επί σκηνής.

Εδώ στη παράσταση του Παπαϊωάννου έχουμε δύο και μόνο ανδρικά σώματα. Μήπως όμως δεν είναι ακριβώς δύο; Και μήπως δεν είναι δύο άνδρες αλλά κάτι άλλο; Μου έρχεται στο νου αστραπιαία η πρώτη διήγηση της Γένεσης που δεν μιλάει για δημιουργία άνδρα και γυναίκας, αλλά αφηγείται τη δημιουργία του ανθρώπου. Αδάμ δεν σημαίνει άνδρας. Σημαίνει χωματένιος. Στα μάτια μου το ο Βραζιλιάνος χορευτής με τις αναλογίες και το κάλλος αρχαίου άνδρα εκπροσωπούσε κάτι παραπάνω από το φύλο που βλέπαμε. Ή καλύτερα, το φύλο που δηλωνόταν στην εμφάνισή του ήταν παραπλανητικό.

Από τους πολλούς ερμηνευτές του Μέσα (ήταν 30), φθάσαμε μόνο στους 2. Ο Παπαϊωάννου ερευνά το σώμα χωρίς παραπανίσια υλικά παρά μόνο αυτό το ίδιο το σώμα. Αυτή είναι η πρώτη ύλη: ό,τι ορίζει την παρουσία του ανθρώπου στον κόσμο. Την ύπαρξη. Μέσα από τα προζυμάκια θα πλάσει το δημιούργημά του, θα υπερηφανευθεί για αυτό. Αυτοσαρκαζόμενος, όσο ποτέ άλλοτε θα δείξει τα όρια του δικού του σώματος, παραμορφώνοντας τα μέλη του, σε στάσεις που παραπέμπουν σε freak show και σε θεάματα τσίρκου. Συνθέτει επιλέγοντας τις κινήσεις που δημιουργούνται από τη συνάντηση των δύο σωμάτων για να οπτικοποιήσει την εσωτερική ζωή του. Τις ιδέες του και τις μανίες του ως καλλιτέχνη. Η Πρώτη ύλη θεωρώ ότι είναι η πιο αυτοβιογραφική εργασία του Παπαϊωάννου γιατί μας δείχνει το ατελιέ του καλλιτέχνη που παλεύει με τα υλικά του. Πλάθει εικόνες για τη σχέση του με τον χορό, με το βασικό του εργαλείο, το σώμα του χορευτή, με την εξουσία που ασκεί ή την επίδραση που δέχεται από τον άλλο, τη θέση του σώματος στον χώρο, τη φρεναπάτη και τη μαγεία που μπορεί να δημιουργήσει όταν ανέβει στη σκηνή. Ο δημιουργός και το πλάσμα του. Ο κονφερασιέ και το νούμερό του. Η εσωτερική ζωή του performer, η αγωνία της εικονοποιΐας με ήχους που ακούγονται μερικές φορές άναρθροι για να γίνουν κινήσεις εύγλωττες, σωματικές λέξεις έλλογοι.

Ελλάδα ανάπηρη

Από την άλλη, αυτό που βλέπω, σκέπτομαι ότι είναι ένας στοχασμός επάνω στο τί σημαίνει Ελλάδα του σήμερα. Με τις συχνές αναφορές του στην αρχαία γλυπτική σχηματίζει μορφές αγαλμάτων που έχει θαυμάσει η ανθρωπότητα, έρχεται και τα προσκυνάει από τα πέρατα του κόσμου στα μουσεία μας ή ἐρχεται να προσκυνήσει στα μνημεία μας. Ο Παπαϊωάννου ειρωνευόμενος την αρχαιολατρία μάς επανατοποθετεί ενώπιον αυτών των μορφών, μπροστά σε μια Ελλάδα κοινωνικά ακρωτηριασμένη που έχει ανάγκη να σταθεί στα πόδια της και να περπατήσει ξανά. Νά, πώς αποκτά τώρα νόημα η σκηνή που μου θύμιζε φωτογραφίες της Αλβανίας με τους υποβασταζόμενους ανάπηρους. Στο συγκλονιστικό φινάλε της παράστασης το άγαλμα δεν μπορεί να σταθεί σε κανένα πόδι. Είναι ένας κορμός χωρίς άκρα. Κάποιος πρέπει να δώσει τη λύση. Και δίνεται.

Η ιδέα του καλλιτέχνη που δημιουργεί φαίνεται και από τη διαχείριση του φωτισμού. Στην παράσταση δεν υπάρχει κάποιος μηχανικός στα φώτα ή φροντιστής. Όλα τα χειρίζεται επί σκηνής με δυο τρεις διακόπτες ο δημιουργός. Πλαισιώνει το έργο του, το φωτίζει και ιδού: θαυμάστε με. Οι ήχοι είναι κυρίως φυσικοί, παραγόμενοι επί σκηνής και σε ορισμένα σημεία ένα τζιτζίκι, ένα ταξίμι (του Γιάννη Παπαϊάννου), το σύρσιμο ενός αντικειμένου ή το ίδιο το νερό που καταβρέχει δίνουν το σάουντρακ της παράστασης. Ναί, μπορείς να πεις ότι η τέχνη δεν έχει ανάγκη από πολλά λεφτά. Η πενία δεν είναι αντίπαλός της. Δεν χρειάζεται σκηνικά, δεν έχει ανάγκη πολυτελή κοστούμια, περούκες και φτερά, δεν θέλει πολύπλοκα φώτα, μηχανισμούς και τραμπουκέτα. Κάτι άλλο χρειάζεται για να είσαι ποιητής. Και κάτι άλλο χρειάζεται για να σταθεί η Ελλάδα στα ποδάρια της. Πέρα από το χρήμα και τα μνημόνια. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου αλλού. Όχι πολύ μακριά μας.

Ο Παπαϊωάννου μας κάνει συμμέτοχους στο τί σημαίνει ομορφιά. Σχολιάζει ειρωνικά τον εαυτό του τη δική του προσωπική πορεία, μας αφήνει ελεύθερους να φαντασιωθοῦμε και σε κάθε σκηνή αισθάνεσαι να να είναι η πρώτη φορά που βλέπεις τη ζωή να ξετυλίγεται μπροστά σου…

Ταυτότητα παράστασης

Δημιουργία: Δημήτρης Παπαϊωάννου

Με τους Tadeu Liesenfeld και Δημήτρη Παπαϊωάννου

Ηχητικός σχεδιασμός: Κώστας Μιχόπουλος

Βοηθοί σκηνοθέτη: Τίνα Παπανικολάου και Παυλίνα Ανδριοπούλου – Ντίνος Νικολάου

Η φιλόσοφος και μάρτυς Υπατία

Είδα την ταινία Agora σε σκηνοθεσία Αλεχάντρο Αμενάμπαρ. Στο τέλος της προβολής ακούστηκε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα. Χρόνια είχα να ακούσω την κροτώδη επιδοκιμασία στο σινεμά. Λες και μας ακούνε οι άυλοι ήρωες… Βέβαια ήταν μόνο από έναν θερμόαιμο θεατή. Στον δρόμο σκεπτόμουν ότι η πρωταγωνίστρια Υπατία (Ρέιτσελ Βάις) μου θύμισε τη μορφή της Αγίας Αικατερίνης, η οποία παρουσιάζεται πανέμορφη στην εικονογραφία, συν το ότι ήταν φιλόσοφος. Το τελευταίο κοινό των δύο γυναικών ήταν το μαρτύριο. Η Agora τελειώνει με την Υπατία να λιθοβολείται από τους εξαγριωμένους χριστιανούς. Πεθαίνει όπως οι δολοφόνοι της πέθαιναν λίγο παλαιότερα στις αιματοβαμμένες αρένες. Τα μάτια υγραίνονται…

Ιστορία στο ημίφως

Η συνταγή της υπόθεσης είναι γνωστή και πετυχημένη: Σεξ, βία και θρησκεία. Έλληνες και χριστιανοί. Καλοί και κακοί. Τελικά, ηθικισμός. Η υπόθεση της ταινίας έχει στο επίκεντρο την Υπατία, που υπήρξε μαθηματικός και φιλόσοφος, δασκάλα, για να δείξει πόσο τέρατα ήταν οι χριστιανοί της Αλεξάνδρειας, στο τέλος του 4ου αιώνα. Και, βέβαια, πόσο καλοί ήταν οι παγανιστές, και πόσο αθώοι… Θύματα των χριστιανών που κατέλαβαν την εξουσία. Και ο επίσκοπος της πόλης, ο Κύριλλος ο ιθύνων νους για την ανηλεή καταδίωξη των άλλων.

H Υπατία έχει εμπνεύσει πολλούς συγγραφείς που την παρουσιάζουν ως σύμβολο της αρχαίας θρησκείας που σβήνει. Η χρήση της ιστορίας της Υπατίας για να εξυπηρετήσει μια προπαγάνδα φαίνεται και στο έργο του John Toland τον 18ο αιώνα. Εδώ η αστρονόμος από την Αλεξάνδρεια γίνεται το όχημα για να χτυπηθεί ο καθολικισμός από τη μεριά των προτεσταντών. Στην εικόνα: Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του John Toland για τη φιλόσοφο της Αλεξάνδρειας (1753).

Εκτός από την αναψυχή του υπερθεάματος, εάν πετυχαίνει κάποιον στόχο η ταινία είναι να ενισχύσει τις αντιθέσεις, να τροφοδοτήσει το μίσος και να ενδυναμώσει προκαταλήψεις κατά των χριστιανών (όπως και η καταστροφή της βιβλιοθήκης της πόλης) σε ανθρώπους οι οποίοι μάλλον δεν θα κάνουν τον κόπο να ψάξουν παραπέρα για την αλήθεια, να ερευνήσουν εκδοχές της ιστορίας και να σκεφτούν επάνω σε εποχές που διαγράφεται μια κρίση που βιώνεται έντονα και στις λύσεις που επιλέγονται. Έτσι θα ισχυριστούν κάποιοι πως ναι, επιτέλους καταγράφεται η αλήθεια: η καταστροφή της αρχαιότητας ήταν έργο των χριστιανών. Και θα προσθέσουν ότι οι άγιοι ξεμασκαρεύονται και αποκαλύπτεται το πραγματικό τους βιογραφικό.

Πέρα από τη μαγεία του σινεμά η Υπατία είναι περισσότερο ένα σύμβολο μιας εποχής που σβήνει, και η ιστορικότητα του βίου της είναι κάτι που βρίσκεται στο ημίφως και ακριβώς για αυτό έχει γίνει αντικείμενο καπηλείας από συγγραφείς που γράφουν την ιστορία για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους κατασκευές.

Η Υπατία παρόλο που ήταν γύρω στα 60 όταν πέθανε εδώ εικονίζεται νέα με αθλητικό σώμα, να ακουμπάει στην αγία Τράπεζα, λίγο πριν το μαρτύριό της. Το σώμα της εκτίθεται πλέον και στο μάτι του θεατή. Έργο του Charles William Mitchell (1885) που μεταγράφει εικαστικά την περιγραφή του Charles Kingsley από το βιβλίο Hypatia or New Foes with an Old Face (1853). Laing Art Gallery (Newcastle upon Tyne).

Οι μαχητές του θεού

Αυτό που δεν μου άρεσε στην ταινία είναι ό,τι δεν μου αρέσει στις ταινίες που γενικεύουν και υπεραπλουστεύουν. Ναι, ο φανατισμός υπήρχε και θα υπάρχει σε έναν χριστιανισμό που χρησιμοποιείται δημαγωγικά από τους ισχυρούς εκπροσώπους του. Όπως και σε κάθε θρησκευτικό σύστημα που αναλαμβάνει μεσσιανικά να καθαρίσει τη βρωμιά της κοινωνίας για να έρθει το υπέρτατο καλό. Aπό αυτή την πλευρά ο στιγματισμός του φανατισμού είναι στα συν της ταινίας, αλλά και πάλι πέφτει η αίσθηση που μένει είναι η σχηματοποίηση και η έλλειψη βαθύτερου στοχασμού για τα πράγματα. Όπως θα μπορούσε να γίνει (και έχει γίνει μέσα στην ιστορία και στη λογοτεχνία) και από την αντίθετη, χριστιανική, πλευρά: η απαξίωση και καταδίκη του διαφορετικού, της άλλης θρησκείας ή απλώς δόγματος.

Στην ταινία, ακόμη, πολλοί θα παραξενευτούν με την εμφάνιση μιας μεγάλης ομάδας οιστρηλατημένων μαυροντυμένων χριστιανών, τους παραβολάνους, που δεν διστάζουν να κάψουν στο όνομα του Θεού τους ειδωλολάτρες. Οι παραβολάνοι ήταν 800 στρατευμένοι στην υπηρεσία της εκκλησίας της Αλεξάνδρειας. Ποιοί, όμως, είναι αυτοί οι παραβολάνοι;

Ουσιαστικά επρόκειτο για ένα τάγμα νοσοκόμων που φρόντιζε όσους ήταν σε κρίσιμη ανάγκη: συγκέντρωναν όσους ήταν άστεγοι, ανάπηροι, ανήμποροι για να τους μεταφέρουν σε ασφαλείς χώρους, όπως νοσοκομεία για να μπορέσουν να τους περιποιηθούν.  Αυτός ο στρατός του αρχιεπισκόπου που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για βίαιες καταστολές φαίνεται ότι επιτέθηκε κατά των Εβραίων το 414 π.Χ. και ενέχεται στον φόνο της Υπατίας την επομένη χρονιά (τον Μάρτιο σε περίοδο νηστειών, όπως θα γράψει ο ιστορικός Σωκράτης).

Ο χριστιανισμός ως σκοταδισμός

Η μορφή της Υπατίας και κυρίως το φύλο της εμπνέει στις μέρες μας ως σύμβολο αντίστασης μιας γυναίκας σε μια κοινωνία αντρών. Όμως, από παλαιότερα, η έλλειψη αρκετών μαρτυριών, καθώς και η μη συμφωνία των πηγών έχει οδηγήσει περισσότερο στη διαμόρφωση ενός θρύλου, ο οποίος στον 18ο και 19ο αιώνα που πέρασε στη λογοτεχνία μέσα από τα φίλτρα συγγραφέων από τους οποίους ο καθένας είδε στο έργο του στην Υπατία κάτι ξεχωριστό. Ο Βολταίρος βλέπει πίσω από τον θάνατό της ένα καλοστημένο σχέδιο του Κυρίλλου. Μια άλλη εκδοχή που πρότεινε ο J. W. Draper  θέλει την Υπατία θύμα των χριστιανών γιατί ήθελαν να ελέγξουν την επιστήμη, κάτι που τροφοδότησε μια σειρά μυθοπλασιών όπου ο παγανισμός παρουσιαζόταν ως ο χώρος της επιστημονικής έρευνας, ενώ ο χριστιανισμός ως η περιοχή του σκοταδισμού και της αμάθειας. Ο Kingsley θέλει να είναι νέα όταν θανατώθηκε, γύρω στα 25 της χρόνια, αλλά υπολογίζεται ότι πρέπει να ήταν κοντά στα 60 όταν πέθανε.

Παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού

Στην εποχή της από τους ιστορικούς ο Σωκράτης δεν αναφέρει ότι όντως ο Κύριλλος ήταν υπεύθυνος για τον φόνο της Υπατίας, όπως δεν καταλογίζουν στον Κύριλλο ευθύνες και οι αντίπαλοί του οι Νεστοριανοί. Αντίθετα, εκείνος που προωθεί την εκδοχή με την εμπλοκή του Κυρίλλου ήταν ο νεοπλατωνιστής Δαμάσκιος που έγραψε κατά τον 6ο αιώνα δημιουργώντας ένα πρότυπο θηλυκού ήρωα του αρχαίου κόσμου, όπως ήταν παλαιότερα ο Ιουλιανός.

Ωστόσο στο σενάριο της ταινίας νομίζω γίνεται εύκολα αντιληπτή η σφραγίδα που έδωσε ο Γίβων στην ιστορία της Υπατίας: μία νέα παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού. Η αφήγηση του Γίβωνα από το βιβλίο για την Ιστορία της κατάρρευσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (1776-1788) μοιάζει με συναξάρι: «Στο άνθος της ηλικίας της και στην πιο ώριμη στιγμή της σοφίας της, η σεμνή κόρη αρνήθηκε τους εραστές και δίδασκε τους μαθητές». Ο θύτης, ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, είναι ένας ζηλόφθων ποὺ διψάει για αίμα και βάζει στο μάτι την καθηγήτρια που έχει τόσους πολλούς μαθητές. Ωστόσο, μια τέτοια ματιά παραβλέπει το γεγονός των πολιτικών συγκρούσεων και των αντιπαραθέσεων σε ένα περιβάλλον με συγκρητισμό πίστεων και παραδόσεων με μακρόχρονη ελληνική κουλτούρα, έντονη παρουσία του εβραϊκού στοιχείου, ενώ υπήρξε και ο τόπος που γέννησε τον αναχωρητισμό της ερήμου. Σε ένα περιβάλλον που μεταμορφώνεται και μετασχηματίζεται. Με κοινότητες που δεν συνυπάρχουν πάντοτε αρμονικά, αλλά αγωνίζονται να οριοθετήσουν την ταυτότητά τους ως κάτι ξεχωριστό σε έναν κόσμο που αλλάζει.

Για περαιτέρω διάβασμα βλ. Bryan J. Whitfield, The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia of Alexandra (The Mathematics Educator 6)

Η Εκκλησία της Σουηδίας ευλογεί τους γάμους ομοφύλων

Με ψήφους 176 σε σύνολο 249 η Σύνοδος της Λουθηρανικής Εκκλησίας της Σουηδίας λέει το ναι από εχτές, 22 Οκτωβρίου, σε γάμους ομοφύλων ζευγαριών. Ενδιαφέρον είναι ότι η απόφαση αυτή έρχεται σχεδόν (;) συμπτωματικά μόλις κλείνουν τριάντα χρόνια από τον αποχαρακτηρισμό της ομοφυλοφιλίας ως ασθένειας στη σκανδιναβική χώρα.

Ουσιαστικά η σουηδική Εκκλησία ακολουθεί τον νόμο που ισχύει από την 1η Μαΐου 2009 που αναγνωρίζει τον γάμο μεταξύ προσώπων του ιδίου φύλου, και άφηνε στα ζευγάρια τη δυνατότητα να κάνουν πολιτικό γάμο ή να τελούν θρησκευτικό γάμο. H Σουηδία έρχεται πέμπτη στην Ευρώπη στη νομοθεσία για τον γάμο ομοφύλων. Προηγήθηκαν: Ολλανδία (2000), Βέλγιο (2003), Ισπανία (2005), Νορβηγία (2008). Ωστόσο είναι από τις πρώτες χώρες που δέχτηκαν δικαιώματα στη συμβίωση ομοφύλων (μέσα 1990) καθώς και την υιοθεσία παιδιών (2002).

Στη λογική της κατανόησης των νέων κοινωνικών συνθηκών που αφορούν τον γάμο συστήθηκε μια εκκλησιαστική επιτροπή η οποία διατύπωσε προτάσεις για να συζητηθούν στις συναντήσεις της Γενικής Συνόδου, 22-25 Σεπτεμβρίου και 20-23 Οκτωβρίου. Αποτέλεσμα: υπάρχουν βάσιμοι θεολογικοί λόγοι να αποδεχτεί η Εκκλησία της Σουηδίας τους γάμους ομοφύλων.

Η απόφαση κλείνει έναν κύκλο συναντήσεων, μελετών, συζητήσεων και ζυμώσεων που ξεκίνησαν στους κόλπους της σουηδικής Εκκλησίας από το 1972. Βασικό κέντρο αναφοράς η έννοια της συμβίωσης και της συγκατοίκησης που έχει αποκτήσει τα τελευταία τριάντα χρόνια σημασία παρόμοια με αυτή του γάμου και η παραδοχή ότι οι σχέσεις των ομοφύλων δεν είναι περιστασιακές αλλά μπορεί να είναι σταθερές και μακροχρόνιες. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τις σχέσεις ετεροφύλων. Μία βεβαιότητα που έρχεται σε αντίθεση με το στερεότυπο του gay που είναι μανιασμένος με το σεξ ένα ον, που εάν δεν είναι γραφικό είναι υποταγμένο στη σωματική φιληδονία. Παράλληλα έγινε επεξεργασία στατιστικών στοιχείων για γάμους, διαζύγια, και διαβίωση παιδιών σε μονογονεϊκές οικογένειες, στοιχεία που οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι αυτό που λέμε σήμερα συμβίωση έχει πολλές και διαφορετικές μορφές και όταν υπάρχει πρόθεση γάμου σημαίνει μια συνειδητή μακρόχρονη δέσμευση.

Ένα ακόμη συμπέρασμα της ειδικής επιτροπής είναι ότι τα βιβλικά χωρία που έχουν χρησιμοποιηθεί εναντίον της ομόφυλης συμβίωσης δεν συνιστούν μια βάση για την απόρριψη ομόφυλων προσωπικών σχέσεων. Το κριτήριο είναι το ευαγγελικό μήνυμα της αγάπης που μπορεί να χαρακτηρίζει τις ομόφυλες σχέσεις. Συνακόλουθο όλων αυτών των θέσεων ότι δεν αποκλείεται και η χειροτονία σε κάποιον που βρίσκεται μέσα σε μια ομόφυλη σχέση.

Σε μια αναδρομή για τις θέσεις της Βίβλου προς τον γάμο σημειώνεται πως ο Ιησούς ζούσε μόνος, χωρίς βιολογικά παιδιά, και δεν θεωρήθηκε ότι υπολειπόταν σε σχέση με τους εγγάμους της εποχής του. Επιπλέον τα βιβλικά εδάφια θα πρέπει να εξετάζονται με την επίγνωση των διαφορών που έχουν με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Πέρα από το διαχρονικό μήνυμα υπάρχουν χωρία που αναφέρονται στην εποχή που γράφτηκαν και δεν μπορούν να ισχύουν σε όλα τα περιβάλλοντα. Έτσι δεν μπορούν να δώσουν απάντηση για τον γάμο ομοφύλων εδάφια από τη Βίβλο που αφορούν ένα άλλο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο. Το τελικό ερώτημα που είχε να απαντήσει η Εκκλησία της Σουηδίας ήταν εάν ωφελούσε ή έβλαπτε η ευλογία του γάμου σχέσεων ομοφύλων.

To σημαντικό στην απόφαση αυτή είναι η αποενοχοποίηση της ομοφυλόφιλης επιθυμίας σε θεολογικά συμφραζόμενα και η αναγνώριση ενός γεγονότος πραγματικού: οι ανθρώπινες σχέσεις μπορεί να διαφοροποιούνται όσον αφορά το φύλο, αλλά οι ανάγκες των ζευγαριών παραμένουν οι ίδιες. Τα συμπεράσματα της Επιτροπής βασίζονται σε θεολογικές εκτιμήσεις που επιτρέπουν την ευλογία των ομόφυλων ζευγαριών και σίγουρα θα προκαλέσουν συζητήσεις στις άλλες ευρωπαϊκές Εκκλησίες. Ήδη διαβάζω για την απογοήτευση των Καθολικών και Ορθοδόξων στη Σουηδία για τη συνοδική απόφαση των Λουθηρανών.

Αναμφίβολα, πέρα από απαγορεύσεις και εντολές οι οποίες δεν τηρούνται στο πέρασμα των χρόνων (βλ. διαζύγιο), στη Βίβλο η μεγαλύτερη εντολή είναι η αγάπη. Επομένως και εδάφια που μιλούν για τη συμπληρωματικότητα (Ου καλόν είναι τον άνθρωπον μόνον) που προσφέρεται σε μια σχέση άντρα και γυναίκας μπορεί να ιδωθούν ότι σχετίζονται με τις ομόφυλες προσωπικές σχέσεις αφού και εκεί αυτό που προέχει είναι η άρση της ατομικότητας μέσα από την προσφερόμενη αμοιβαιότητα.

Πολλοί διαβάζοντας αυτές τις γραμμές θα σπεύσουν να χαρακτηρίσουν τους Λουθηρανούς ως αιρετικούς ή απλά ότι εκκοσμικεύουν το ευαγγέλιο και το φέρνουν στα μέτρα των ημερών. Εγώ βλέπω μια πολύ σοβαρή αντιμετώπιση σε θέματα που είναι άμεσα, ζωντανά, αγγίζουν πολύ μεγάλα κομμάτια της κοινωνίας μας και πολύ απλά στον τόπο μας είτε δεν συζητούνται στις πραγματικές τους διαστάσεις είτε αναζητούνται πατερικές ερμηνείες ή αλληγορικές εξηγήσεις που πολώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις στιγματίζοντας συμπεριφορές που διαφοροποιούνται από κανονικότητες ετερόφυλων δεσμών.

Το μεγάλο μάθημα των Λουθηρανών, που κατέχουν πολύ καλά τη βιβλική επιστήμη και θεολογία, είναι ότι μέσα από μια θεολογία του γάμου αναδεικνύεται ένας ευρύς χώρος για όλους στη μεγάλη θεανθρώπινη κοινότητα της Εκκλησίας. Δείχνουν έναν δρόμο συμφιλίωσης με το παρόν που πολύ δύσκολα μπορεί να ακολουθήσει μια ορθόδοξη Εκκλησία σε θεσμικό συνοδικό επίπεδο.

Κατά τα άλλα είναι αυτονόητο πως οι διακρίσεις των σχέσεων σε κανονικές ή μη, σε φυσικές ή παρά φύσιν, είναι ανθρώπινες κατασκευές που παλιά αποσκοπούσαν στον έλεγχο της σεξουαλικότητας, που δεν εξυπηρετούν πλέον τις κοινωνίες, παρά την αγωνία και τις εμμονές όσων επικίνδυνων προκαλούν δυστυχία σκορπίζοντας φοβίες και μίσος, επιμένοντας πεισματικά να θεωρούν εαυτούς ρυθμιστές της ζωής των άλλων ή μεσσίες που θα σώσουν το γένος από την καταστροφή.

Ήταν αόρατες οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα; Μια έκθεση φέρνει στο επίκεντρο τον ρόλο της γυναίκας στην αρχαία πόλη

Τι έκαναν οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα; Πάντως, δεν ψήφιζαν στην Εκκλησία του Δήμου και ούτε συμμετείχαν στα δικαστήρια. Η διαχείριση της εξουσίας ήταν αντρική υπόθεση. Η κωμωδία Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, βασίζεται, ακριβώς, σε αυτό το γεγονός και έτσι οι γυναίκες αποφασίζουν να μεταμφιεστούν σε άντρες ώστε να ψηφίσουν και να μεταβιβαστεί η εξουσία σε αυτές.

Το στερεότυπο του αποκλεισμού

Πώς γίνεται μία δημοκρατία να στερεί από τις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου; Ίσως χρειάζεται να δούμε με άλλη ματιά τη δημοκρατία και να μην την περιορίσουμε στην ανάδειξη των προσώπων που θα κυβερνήσουν. Ή τέλος πάντων να μην ορίζουμε μια κοινωνία ή έναν πολιτισμό στους περιορισμούς που τίθενται στη συμμετοχή στα κοινά. Υπάρχουν άλλες όψεις που μας διαφεύγουν, κάποτε συνειδητά, κάποτε από ιδεολογική τυφλότητα ή απλά από αμορφωσιά. Παράδειγμα η θρησκεία. Εάν κάποιος υποτιμά τη θέση της θρησκείας και της σημασίας των γιορτών στους αρχαίους δεν μπορεί να κατανοήσει με πληρότητα τη λειτουργία της Αθήνας των κλασικών χρόνων.

Ακόμη, χρειάζεται να δούμε με άλλα μάτια το στερεότυπο για τον αποκλεισμό της γυναίκας στην αρχαιότητα. Μέσα στη θρησκεία, στους εορτασμούς και τις τελετές οι γυναίκες δεν ήταν μόνο παθητικοί θεατές αλλά συμμετείχαν ενεργά. Υπήρχαν ακόμη λατρείες οι οποίες ήταν αποκλειστικό προνόμιο των γυναικών, όπως ήταν τα διονυσιακά όργια, οι ιερές αγρυπνίες και οι μυστικές τελετές.

Όπως η πολιτική εξουσία έτσι και ο πόλεμος ήταν υπόθεση των αντρών. Ωστόσο, οι γυναίκες με την κυοφορία τους εξασφάλιζαν νέους στρατιώτες και νέους πολιτικούς άντρες.  Σε αυτό το πλαίσιο θα ήταν λάθος να δούμε τις γυναίκες απλώς ως παιδοποιητικές μηχανές αλλά ως φύλακες της γονιμότητας, άρα της επιβίωσης της πόλης. Ακριβώς, η ανάγκη της γονιμότητας συνδέει τις γυναίκες με την Αφροδίτη, και τον θεό τον Έρωτα. Στην Ακρόπολη , στη Βόρεια κλιτύ, υπάρχει ιερό αφιερωμένο στη θεά, και στα Αδώνια, στη γιορτή προς τιμήν της Αφροδίτης και του νεαρού εραστή της Άδωνι, συμμετείχαν Αθηναίες οι οποίες θρηνούσαν και για να συμβολίσουν τη σύντομη ζωή του Άδωνι φύτευαν σπόρους για να βλαστήσουν και στη συνέχεια να πεθάνουν, ξεραίνοντάς τα στον ήλιο.

Λίγο μετά το Μονή Δαφνίου, στο δρόμο για την Ελευσίνα, δεξιά υπάρχει το ιερό της Πανδήμου Αφροδίτης. Στο χώρο έχουν βρεθεί πολλά αφιερώματα που απεικονίζουν το γυναικείο αιδοίο.

Λίγο μετά τη Μονή Δαφνίου, στο δρόμο για την Ελευσίνα, δεξιά υπάρχει το ιερό της Πανδήμου Αφροδίτης. Στο χώρο έχουν βρεθεί πολλά αφιερώματα που απεικονίζουν το γυναικείο αιδοίο, όπως αυτό το αναθηματικό ανάγλυφο του 4ου αιώνα π.Χ., το οποίο είναι προσφορά της Παμφίλης (Αρχαιολογικό Μουσείο).

Η έκθεση Γυναικών λατρείες στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο έρχεται να αφυπνίσει το ενδιαφέρον για το ποιος ήταν τελικά ο ρόλος των γυναικών στην Αθήνα, επικεντρώνοντας κυρίως στη θρησκευτική τους δραστηριότητα η οποία συνδυάζεται με τη λατρεία θεαινών. Σε αυτό τον ρόλο οι γυναίκες αναδεικνύονται οι κρίκοι μεταξύ ανθρώπων και θεών, οι εγγυητές της αρμονίας και της ασφάλειας. Η έκθεση σε γενική επιμέλεια του Νίκου Καλτσά (διευθυντής Αρχαιολογικού Μουσείου) και του Alan Shapiro (καθηγητής αρχαιολογίας στο Johns Hopkins University), χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Αλέξανδρος Ωνάσης, και συνεργάζονται πολλά μουσεία.

Από Ελλάδα:

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά
Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας
Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού
Αρχαιολογικό Μουσείο Άργους
Μουσείο Ακροπόλεως
Β’ ΕΠΚΑ Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας
Γ’ ΕΠΚΑ
Επιγραφικό Μουσείο
Μουσείο Μπενάκη

Από το εξωτερικό:
Berlin, Staatliche Museen
Bonn Universitat, Akademisches Kunstmuseum
Boston, Museum of Fine Arts
Brussels, Bibliotheque Royale
London, The British Museum
New York, The Metropolitan Museum of Art
Newcastle University, Museum of Antiquities
Paris, Bibliotheque nationale de France
Paris, Musee du Louvre
St Petersburg, The Hermitage State Museum
Vatican, The Vatican Museums

Γυναίκες και ευκαρπία

Μια αυστηρή φεμινιστική ερμηνεία της θέσης της γυναίκας ενδεχομένως μπορεί να παραβλέψει τη συμμετοχή των γυναικών στις κρίσιμες φάσεις της ανθρώπινης ζωής: γέννηση, γάμος, θάνατος. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στην αρχαία Αθήνα εάν η πολιτική ήταν ένα παιγνίδι των αντρών, τότε  η θρησκεία ήταν ο χώρος δράσης των γυναικών.

Είναι φυσικό στις γυναικείες θεότητες και στη λατρεία τους να αναζητηθούν οι σύνδεσμοι των αθηναίων γυναικών, και η ιδιαίτερη αφοσίωσή τους, ώστε να εξαφανίζονται για μέρες από το σπίτι τους για να συμμετέχουν στους ειδικούς εορτασμούς θηλυκών θεοτήτων.

Στην κλασική Αθήνα η Άρτεμις ήταν θεά του τοκετού. Η θεά κυνηγός είχε σχεδόν ξεχαστεί. Στη Βραυρώνα, κοντά στη Λούτσα και το Πόρτο Ράφτη, βρίσκεται το ιερό της. Παρόμοιο ιερό υπήρχε στον Πειραιά. στη χερσόνησο της Μουνιχίας, όπως και στο Μαρούσι, στη γιορτή που λεγόταν Αμαρύσια (επειδή η λατρεία είχε εισαχθεί από τον Αμάρυνθο της Εύβοιας). Ο αρχαίος δήμος Αθμόνου κατέληξε να ονομάζεται Αμαρύσιον (Αμαρούσιον).

Στο κέντρο της θεϊκής τριάδας στέκεται η Λητώ, αριστερά ο γιος της Απόλλων με κιθάρα και δεξιά η κόρη της Άρτεμις με δάδες (4ος αιώνας π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας). Στην κλασική Αθήνα η Άρτεμις ήταν θεά του τοκετού. Η θεά κυνηγός είχε σχεδόν ξεχαστεί. Στη Βραυρώνα, κοντά στη Λούτσα και το Πόρτο Ράφτη, βρίσκεται το ιερό της. Παρόμοιο ιερό υπήρχε στον Πειραιά. στη χερσόνησο της Μουνιχίας, όπως και στο Μαρούσι, στη γιορτή που λεγόταν Αμαρύσια (επειδή η λατρεία είχε εισαχθεί από τον Αμάρυνθο της Εύβοιας). Ο αρχαίος δήμος Αθμόνου κατέληξε να ονομάζεται Αμαρύσιον (Αμαρούσιον).

Στην έκθεση που ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη ο επισκέπτης ανακαλύπτει τις άλλες διαστάσεις γυναικείων θεοτήτων, πέρα από τις γνωστές σχολικές απεικονίσεις τους, όπως παρατηρεί ένας κριτικός της έκθεσης στη Νέα Υόρκη: η Αθηνά δεν είναι μόνο μια αρματωμένη, στρατηλάτης αλλά και μία σκεπτόμενη ύπαρξη που μοιάζει να έχει λάπτοπ και να τσεκάρει τα μέιλ της, ενώ ονομάζει τον Άδωνι Τζέιμς Ντην του αρχαίου κόσμου.

Από την άλλη η Άρτεμις δεν είναι μόνο μια κυνηγός αλλά και προστάτις των εγκύων γυναικών. Τα κορίτσια των Αθηναίων για να έχουν έναν καλό τοκετό ζούσαν για ένα διάστημα στο ιερό της θεάς στη Βραυρώνα, μεταμφιέζονταν σε αρκούδες και βίωναν τελετουργικά τη μύηση που ονομαζόταν Αρκτεία.

Αγαλματάκι κοριτσιού που εντοπίστηκε κοντά στον ποταμό Ιλισσό (4ο αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Αγαλματάκι κοριτσιού που εντοπίστηκε κοντά στον ποταμό Ιλισσό (4ο αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Η ηλικία του παραπέμπει στα παιδιά που ζούσαν στο ιερό της Βραυρώνας ώστε να μπορέσουν να έχουν έναν καλό τοκετό.

Αναθηματικό ανάγλυφο από την Ελευσίνα (4ος αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Αριστερά η Περσεφόνη στεφανώνει την κόρη της Δήμητρα. Δεξιά ο Πλούτωνας και δίπλα του η Περσεφόνη. Πάνω από τα κεφάλια των δύο μορφῶν οι λέξεις Θεῷ και Θεᾷ. Αναθηματικό ανάγλυφο νεκρόδειπνου από την Ελευσίνα (4ος αιώνας π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Με τη βλάστηση, την ευφορία των καρπών που έρχεται από τα κατώτατα της γης συνδέεται το ζεύγος μητέρας-κόρης της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Η ειρωνία (για τη σημερινή κατάσταση) είναι ότι σύμφωνα με τη μυθική διήγηση το Θριάσιο πεδίο ήταν ένας εξαιρετικός χώρος για την καλλιέργεια του σιταριού, και αυτό βοήθησε ώστε οι δύο θεές να λάβουν την εξέχουσα θέση στο ναό της Ελευσίνας. Είναι, λοιπόν, ευνόητο ότι οι γυναίκες επισκεπτόντουσαν το ιερό των θεών και είχαν μια ιδιαίτερη σχέση με τα Ελευσίνια μυστήρια αλλά και με τα Θεσμοφόρια, μια αποκλειστικά γυναικεία γιορτή.

Προσκυνήτριες και Ιέρειες

Οι γονείς με τα παιδιά συχνά απεικονίζονται να προσέρχονται σε μια λατρεία θεότητας. Οι παραστάσεις μοιάζουν εξαιρετικά με τα σύγχρονα προσκυνήματα σε ιερούς τόπους. Και ο καθένας έχει πολλούς και διάφορους λόγους να θέλει να τιμήσει τη θεότητα που λατρεύει.

Οι προσκυνηματικές εξορμήσεις σήμαιναν μια διακοπή της κανονικής ζωής, δηλαδή της καθημερινότητας, με κάτι έκτακτο και ιδιαίτερο. Σήμαινε ένα ταξίδι μακριά από το σπίτι και τους οικείους με σκοπό αποκλειστικά θρησκευτικό. Μόνες ή και οικογενειακά οι γυναίκες ταξίδευαν σε προορισμούς απόμακρους, στη Μικρά Ασία, στα νησιά του Αιγαίου, σε ιερά όπως της Δήλου, Επιδαύρου ή των Δελφών αναζητώντας εναλλακτικές ιατρικές σε ιαματικές θεότητες, προβλέψεις τοκετών.

Αναθηματικό ανάγλυφο από τον Ραμνούντα (4ος αιώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Η μητέρα, ο πατέρας και τα τρία παιδιά τους φθάνουν στο σημείο που πρόκειται να γίνει μια ιερή τελετή. Τους συνοδεύουν οι βοηθοί του σπιτιού: ένας νεαρός κρατάει ένα κάνιστρο στα αριστερά, και πίσω από τα παιδιά μια θεραπαινίδα μεταφέρει ένα καλάθι. Αναθηματικό ανάγλυφο από τον Ραμνούντα (4ος αιώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Από επιτύβια αναθήματα γνωρίζουμε ονόματα ιερειών και απεικονίσεις τους που δείχνουν ότι οι γυναίκες ιέρειες είχαν μια ιδιαίτερη θέση στην αρχαία ελληνική πόλη (ειδική θέση στο θέατρο, μεταθανάτιες τιμές). Aς μην ξεχνάμε τον ρόλο των ιερειών στα μαντεία, καθώς και τη συμβουλευτική τους όχι μόνο για προσωπικά θέματα αλλά για μείζονα πολιτικά ζητήματα. Στις παραστάσεις τους συνήθως κρατούν ένα κλειδί, πράγμα που προσδιορίζει την ιδιότητά τους.

Επιτύμβια στήλη της ιέρειας Νικομάχης (4ος αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά).

Επιτύμβια στήλη της ιέρειας Νικομάχης (4ος αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά).

Και μετά;

Οι γυναίκες κλειδούχοι ήταν οι ιέρειες που είχαν την ευθύνη για την ασφάλεια των αρχαίων ναών. Η αρχαία ελληνική θρησκεία επεφύλαξε μια ιδιαίτερη θέση και τιμή στη γυναίκα και η κοινωνία της αναγνώρισε το αξίωμα της ιέρειας, κάτι που δεν υπάρχει στις μεγάλες μονοθεϊστικές λατρείες.

Για να έρθουμε στο μετά της πολυθεϊστικής αρχαιότητας, στα καθ᾽ ημάς, σκέπτομαι πως είναι αλήθεια ότι στην Παναγία βλέπουμε μια ιδιαίτερη προσήλωση των γυναικών της χριστιανοσύνης. Όπως και στις γυναίκες μάρτυρες, ασκήτριες και γενικότερα τις άγιες της εκκλησίες μπορούμε να ανιχνεύσουμε ρόλους που δεν έχουν ακόμη ερευνηθεί και κυρίως δεν έχουν γίνει γνωστοί ώστε να μπορέσει να μιλήσει κανείς μετά για το ενδεχόμενο της ιερωσύνης γυναικών ή για το άτοπο μιας παρόμοιας πρακτικής στα συμφραζόμενα της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας.

Για μένα η έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας πέτυχε τον στόχο της. Με ανάδειξη των εκθεμάτων, με λιτό αλλά χρησιμότατο υπομνηματισμό μυεί στο θέμα χωρίς να κουράζει με περιττές πληροφορίες, εστιάζοντας στην ουσία, αν και έχουν διατυπωθεί ενστάσεις για την παρουσίαση των εκθεμάτων και τον τρόπο σχολιασμού. Η έκθεση συνοδεύεται από κατάλογο που ακολουθεί τον σχεδιασμό των ενοτήτων με τα εκθέματα (για κριτική του καταλόγου βλ. Jessica Paga). Μακάρι το Μουσείο να συνέχιζε προς αυτή την κατεύθυνση, αναδεικνύοντας θεματικές που έχουν συσκοτιστεί λόγω αποσιωπήσεων ή λόγω επικράτησης παραπλανητικών στερεοτύπων. Αξίζει να τη δείτε μέχρι τέλος Νοεμβρίου που διαρκεί.

Φεύγοντας από εκεί ένιωσα ότι επανεγγράφεται μέσα μου η παρουσία της γυναίκας ως μια ύπαρξη με σάρκα και οστά, δέσποινα και κυρίαρχη στη ζωή της αρχαίας πόλης. Παρουσία ορατή, θελκτική, μυστήρια και μαγική.

Σϋνδεσμος έκθεσης: Γυναικών λατρείες:  Τελετουργίες και καθημερινότητα στην Κλασική Αθήνα

Υιοθεσία πέρα από σχήματα γάμου. Να ένα θέμα πολιτικό.

Εσεῖς θα υιοθετούσατε ένα βρέφος που πάσχει από aids; Ο Έλτον Τζων είχε τη δύναμη να το διεκδικήσει. Και έχασε. Στην Ουκρανία που ζει ο μικρός Λεβ απαγορεύεται να υιοθετούν ομόφυλα ζευγάρια. Και όχι μόνο αυτό. Ο Έλτον και ο σύντροφός του Ντέιβιντ Φέρνις είναι γηραιοί κατά τη νομοθεσία: ο πρώτος 62, ο δεύτερος 46. Το όριο είναι 45 χρόνια. «Μού έκλεψε την καρδιά» δήλωνε το Σάββατο ο μεγάλος συνθέτης όταν επισκέφτηκε το ορφανοτροφείο του μικρού σε περιοδεία που κάνει για το aids. Μάλιστα, ο Έλτον Τζων ήταν αντίθετος με την ανατροφή ενός παιδιού γιατί λόγω περιοδειών και μετακινήσεων δεν αισθανόταν έντιμο να απουσιάζει από το μικρό. Και τώρα που το αποφάσισε, έφαγε πόρτα… Continue reading