Χαιρετισμοί στον Άγιο Χαράλαμπο

Βρέθηκα μετά από δύο χρονιές στην εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους, που είναι κτισμένη μεσα στο Πεδίον του Άρεως, κοντα στο ύψος της Σχολής Ευελπίδων. Ο ναός είναι ιδιαίτερος και μοναδικός γιατί είναι ιστορημένος από τον μεγάλο Έλληνα και ομολογητή της ορθοδοξίας Φώτη Κόντογλου. Στα μέσα ακριβώς της δεκαετίας του 1950 ο αιβαλιώτης ζωγράφος με το συνεργείο των μαθητών του έντυσαν τους γυμνούς τοίχους του σταυροειδούς κτηρίου με πανέμορφες  εικόνες καμωμένες με την τεχνική της νωπογραφίας.

Το άγιο χέρι της Αγίας Παρασκευής του τέμπλου.

Το άγιο χέρι της Αγίας Παρασκευής του τέμπλου.

Παντού ζωντανά χρώματα, χονδροκόκκινο, βαθυκύανο για το φόντο, πράσινο για το έδαφος, δεν υπάρχει σημείο που να μην είναι περασμένο από τα αγιασμένα χέρια του Φωτίου. Σκέφτομαι, λες να είναι ο φόβος του κενού που καλύπτει τα πάντα ή η ανάγκη να μην υπάρχουν «τρύπες» στο περιβάλλον της Βασιλείας του Θεού που εικονογραφείται εξαίσια σε θόλους, τύμπανα και αψίδες; Προσέχω τη θέση που έχει παραδοσιακά το Δωδεκάορτο, ακριβώς στην τελευταία λωρίδα του τέμπλου. Αντί για αυτό ιστορούνται απόστολοι και μαθητές του Ιησού. Από κάτω φιλοτεχνούνται σε φυσικό μέγεθος οι μορφές του Ιησοῦ, της Παναγίας, του Προδρόμου, του Αγίου Χαραλάμπους και της Αγίας Παρασκευής. Το τέμπλο κλείνει με ζωγραφισμένες ποδιές. Κανένα μάρμαρο, κανένα επιτηδευμένο στόλισμα. Ο αρχιτέκτονας του κτηρίου επιβάλλει μια λιτότητα στις γραμμές που ακολουθεί ο Κόντογλου. Μόνη παραφωνία το ύψος των καντηλιών που πέφτουν ακριβώς στα πρόσωπα των μορφών. Εάν ανέβαιναν 20 εκατοστά ψηλότερα τα μάτια των αγίων εικονιζομένων θα συναντούσαν τα βλέμματα της σύναξης.

Στέκομαι σχεδόν κάτω από τη δεξιά κεραία και αντικρίζω το μαρτύριο του τιμώμενου αγίου. Καμιά υπερβολή στην εικονογράφηση της βίας. Η εικόνα παραπέμπει, δεν έχει σκοπό να τρομάξει τον θεατή. Δείχνει ένα μονοπάτι ζωής, δίχως να το επιβάλλει. Προσκαλεί σε συγκέντρωση και προσευχή. Σε διάλογο και επικοινωνία. Διαβάζω: «Ο Άγιος Χαράλαμπος προσευχόμενος παραδίδει το πνεύμα του προ του αποτμηθήναι την κεφαλήν  υπό του δημίου». Και δίπλα: «Ο Άγιος Χαράλαμπος εν πυρά βληθείς αλώβητος ετηρήθη».

Η Παναγία των χαιρετισμών.

Η Παναγία των χαιρετισμών.

Όμως, η βραδιά επιφύλασσε μια έκπληξη. Στο ναό είχε έρθει να λειτουργηθεί μια εικόνα παλαιά από τη Χάλκη της Δωδεκανήσου. Είναι μία εικόνα των Χαιρετισμών ή Ρόδο το αμάραντο. Έχει αγοραστεί από Τεργέστη, από έναν σφουγγαρά της Χάλκης που την έφερε στο νησί του. Είναι η εικόνα στην οποία προσευχόταν το νησί στους Χαιρετισμούς έως τον Μεσοπόλεμο. Αργότερα, μεταφέρθηκε στην Αλεξάνδρεια και στη συνέχεια στην Αθήνα. Δύο άγγελοι δορυφορούν τη Θεομήτορα και κρατούν ειλητάρια που γράφουν: «Χαίρε ότι βαστάζεις τον βαστάζοντα πάντα». Και: «Χαίρε ότι υπάρχεις βασιλέως καθέδρα».

Ο κόσμος προσκυνά σιωπηλά και με τάξη. Μια παράξενη ενέργεια διαχέεται στον χώρο. Όλοι χαμογελούν μετά τον ασπασμό. Το άγγιγμα των χειλιών στο εικόνισμα δέχεται την ανταπόκριση της ευεργεσίας της Παναγίας.

Έφυγε ο Μάνος Χαριτάτος

Χαριτάτος ΜάνοςΉταν η ψυχή του Ελλληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ). Ο Μάνος Χαριτάτος πέθανε σε ηλικία 68 ετών. Ιδρύει το ΕΛΙΑ με τον εξής σκοπό: «τη διάσωση, συλλογή, ταξινόμηση, μελέτη και έκδοση αρχειακού και έντυπου υλικού του 19ου και 20ού αιώνα το οποίο αφορά κυρίως στην ιστορική εξέλιξη και πνευματική ανάπτυξη της Ελλάδας. Παράλληλα, στοχεύει στη στήριξη της έρευνας και τη διάδοση της γνώσης και της πληροφορίας σε ένα ευρύ φάσμα πολιτιστικών και ακαδημαϊκών κατευθύνσεων.» Ο Χαριτάτος αναζήτησε πολύτιμο υλικό, έπεισε με το έργο του και του εμπιστεύθηκαν αρχεία και συλλογές. Είχαμε βρεθεί από κοντά σε ορισμένες συναντήσεις. Ήταν ένας χαριτωμένος άνθρωπος. Και ένας γενναιόδωρος άνθρωπος. Δεν αρνιόταν τη βοήθειά του και ο ίδιος προσωπικά επιλαμβανόταν σε αιτήματα για έρευνα. Απαντούσε στο τηλέφωνο, είχε το γραφείο του ανοιχτό και είχε διαμορφώσει ένα περιβάλλον εξαιρετικά φιλικό με τους εξαιρετικούς εργαζόμενους για τον μελετητή που χτυπούσε την πόρτα της οδού Αγίου Ανδρέου 5, εκεί, ανάμεσα στα μαγαζιά με τα άμφια και τα εξαπτέρυγα, σε ένα υπέροχο νεοκλασσικό που κρύβει θησαυρούς, πολύ κοντά στο μέγαρο της αρχιεπισκοπής Αθηνών. Ιδιωτικά αρχεία καλλιτεχνών, εκκλησιαστικών προσώπων, πολιτικών, λογοτεχνών, αλλά και συλλόγων, επιχειρήσεων, τραπεζών, χάρτες και τεκμήρια παραστατικών τεχνών, όλα είναι διαθέσιμα για έρευνα ξεκινώντας από τον online κατάλογο.  Από το 2009 το ΕΛΙΑ είναι τμήμα του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης. Ο Χαριτάτος υπήρξε από εκείνους τους Έλληνες που ήξεραν να βάζουν στόχους και να τους πετυχαίνουν με πείσμα, θέληση και, κυρίως, πίστη ότι η μνήμη, όπως περισώζεται, σε μια καρτ ποστάλ, μια αφίσα, ένα κατάστιχο ή μια διαθήκη αξίζει και πρέπει να διασωθεί για να μάθουμε τον εαυτό μας και το συλλογικό μας σώμα. Ο Θεός ας τον αναπαύσει!

Και τί δεν θά ᾽δινα

Υπέροχος Γιάννης Παλαμίδας! Είναι καλλιτέχνης από έφηβος και παραμένει! Χωρίς φωνασκίες. Σημασία έχει ότι υπάρχει! Και δημιουργεί.

Το στοίχημα της «Εφημερίδας των συντακτών»

Σε μια εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία για τον τόπο κυκλοφόρησε εχθές το πρώτο φύλλο της Εφημερίδας των συντακτών, μία έκδοση που έχει βασιστεί στη συλλογική προσπάθεια δημοσιογράφων που είχαν βρεθεί μαζί στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία και τώρα οργανώθηκαν από κοινού σε έναν Συνεταιρισμό μαζί με άλλους δημοσιογράφους και συνεργάτες από τον χώρο της επιστήμης, των γραμμάτων και των τεχνών.

Ανέμενα με αγωνία την έκδοση γιατί η παλιά Ελευθεροτυπία υπήρξε για μένα μία εφημερίδα που μεγάλωσα μαζί της, μέσα από τα κείμενα των άξιων συνεργατών της οξύνθηκε η ευαισθησία μου στην κοινωνική πραγματικότητα και συνειδητοποίησα την ελληνική καθημερινότητα. Για μένα ανταποκρινόταν στην ενημέρωση και την πολυφωνία και καθημερινά από παιδί ακόμη περίμενα να φθάσει στο περίπτερο για να την καταβροχθίσω.

Ομολογώ ότι μου είχε λείψει η επαφή με αυτή την ανάμικτη μυρωδιά χαρτιού και μελανιού, εθισμένος τα τελευταία χρόνια με τη διαδικτυακή ενημέρωση. Εκεί κύριο ρόλο παίζει η ματιά στα άρθρα, ο πειρασμός της ευκολίας του κλικ για να μεταφερθείς σε ένα βιντεάκι ή σε έναν σύνδεσμο που σε προσγειώνει στο Λονδίνο ή παρεμβαίνει η ειδοποίηση στον υπολογιστή για ένα νέο μέιλ. Ξέρω στον υπολογιστή ή στο κινητό μου έχω επαφή με το περιεχόμενο, έχω όμως δυσκολία να αισθανθώ το σώμα του εντύπου και με την αφή, όπως αυτό που είχα συνηθίσει όταν διάβαζα τακτικά την εφημερίδα μου. Το pdf  όσο λειτουργικό και να είναι μου στερεί τη σχέση με μια ολότητα, αφού πιέζω αποκλειστικά την όραση να συγκεντρωθεί στις άυλες σελίδες που γυρίζω με το ποντίκι.

Μόλις πήρα το πρώτο φύλλο, σε ένα περίπτερο, κάπου στο Παγκράτι, είπα μέσα μου: λες να γίνει η εφημερίδα μου; Την ξεφυλλίζω. Είναι σαφής από την πρώτη ματιά η κριτική προς την τριαδική κυβέρνηση, όπως και η ενασχόληση με ζητήματα που καίνε, όπως το τί συμβαίνει με τη Χρυσή Αυγή, ξεκινώντας μια καμπάνια για «τους τρόπους αντίδρασης της κοινωνίας απέναντι στη μεγάλη απειλή της ναζιστικής οργάνωσης». Στη δεύτερη σελίδα Άποψη με θέμα «Γιατί μια νέα εφημερίδα;» και Χρονογράφημα για το σπίτι της εφημερίδας, Κολοκοτρώνη 8, κοντά στην Παλαιά Βουλή, εκεί που ήταν και παλαιά ο χώρος της Ελευθεροτυπίας. Πολιτική στη σελ. 3-12, με όσα πρόκειται να συμβούν στη Βουλή (των Έλενας Βαρίνου-Χάρη Ιωάννου), με ένθετα Παρασκήνια και άρθρα των Βίκτωρα Νέττα, Νίκου Κιάου, Κωνσταντίνου Τσουκαλά, τη στήλη Διάλογος με άρθρα για τη θεσμική αντιμετώπιση της Χρυσής Αυγής του πανεπιστημιακού καθηγητή Νίκου Κ. Αλιβιζάτου και της δικηγόρου Γιάννας Κούρτοβικ. Σελίδες για τον Κόσμο και ειδικός χώρος για τις Γυναίκες του Κόσμου. Τα σχετικά με την τέχνη στο ένθετο  Αρτ. Το οχτασέλιδο προσφέρει μια ικανοποιητική εικόνα με θεατρική κριτική (Γ. Ιωαννίδης),  συνέντευξη του εξόριστου σκηνοθέτη από το Ιράν Μπαχμάν Γκομπαντί στη Βένα Γεωργακοπούλου, σελίδα για τα κόμικς και ατζέντα της ημέρας. Η Ελλάδα είναι το θέμα στις επόμενες σελίδες (41-49) με ειδήσεις για τις κινητοποιήσεις, ένα καυτό θέμα με μία διευθύντρια του υπουργείου Οικονομικών, μάρτυρα σκανδάλου για τη διασπάθιση δημοσίου χρήματος, ειδικό άρθρο για την εκποίηση της ακίνητης περιουσίας των πανεπιστημίων της Άννας Ανδριτσάκη, ένα συγκλονιστικό αφιέρωμα για την παρουσία της Χρυσής Αυγής στα σχολεία. Οικονομία (σ. 51-53), και ακόμη η ειδική σελίδα για τα ζώα (σ. 54).

Το πρώτο φύλλο της ολοκαίνουργιας εφημερίδας.

Από αυτή την πρώτη ανάγνωση της εφημερίδας το συμπέρασμα που βγαίνει είναι ότι έχει σαφή δομή, ύλη που διαβάζεται, έχει θέματα που δεν τα συναντούμε σε άλλα μαζικά μέσα, υπάρχει προβληματισμός, και δείχνει ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να διεξαχθεί ένας διάλογος. Είναι μια πάρα πολύ καλή προσπάθεια. Έχουν περάσει 37 έτη από τότε που είδε το φως η Ελευθεροτυπία. Οι παλαιοί καλοί συντάκτες που γράφουν και πάλι στην Εφημερίδα των συντακτών θα είναι σαφώς πιο ώριμοι και έχουν την πείρα για στόχους εφικτούς, θεματολογία για πραγματικά ζητήματα με κριτήριο τον άνθρωπο και τη θέση του σε μια κοινωνία που μεταμορφώνεται και αναζητά αξίες και κοινωνική ασφάλεια. Οι νεώτεροι που ενισχύουν το όλο εγχείρημα πιστεύω ότι θα έχουν τον ενθουσιασμό για να πετύχει η  προσπάθεια.

Αναρωτιέμαι ποιό είναι το κοινό που στοχεύει η νέα εφημερίδα, όταν έχει διαμορφωθεί ένα ολότελα νέο τοπίο στην ενημέρωση και τα δωρεάν έντυπα έχουν δημιουργήσει ένα αναγνωστικό κοινό που διαβάζει και ολίγον πολιτική μαζί με life style και αγγελίες για συναντήσεις ή με χαϊδέματα προς το κοινό. Και σκέπτομαι ότι οι νέοι, μεταξύ 20 και 30 δύσκολα θα αγοράσουν μια νέα έκδοση εάν αισθανθούν ότι μπαίνει στο άρμα του όποιου κομματικού μηχανισμού, εξυπηρετεί συμφέροντα ή στηρίζει αποκλειστικά μια πολιτική παράταξη. Από την άλλη το να δώσουν 1,30 ευρώ για το έντυπο, αυτό πρέπει να έχει κάτι που δεν το βρίσκουν αλλού. Χρειάζεται  ισορροπία και σύνεση, αίσθηση της ευθύνης για το τί σημαίνει διαμόρφωση άποψης και νοοτροπίας, σε μια στιγμή που δεν υπάρχει απλώς απόγνωση αλλά και αδιαφορία, ένα κλείσιμο στον εαυτό και τάσεις ιδιώτευσης, έλλειψη νοήματος και πίστης για τον αγώνα τον καλό. Έτσι, λοιπόν, η στήριξη των αναγνωστών θα έρθει σχεδόν φυσικά όταν εμπεδωθεί η αίσθηση ότι δεν έχουμε μια από τα ίδια, όταν υπάρχει αποδοχή του καινούργιου, όταν τα κείμενα ακόμη και όταν είναι πληροφοριακού τύπου, διαβάζονται σαν ιστορίες που έχουν το στοιχείο της έκπληξης, συγκινούν και κυρίως μιλούν για ουσιαστικές ανάγκες, δηλαδή μας αφορούν.

Η νέα εφημερίδα έρχεται σε μια στιγμή χρεωκοπίας των τηλεοπτικών ειδήσεων, κόπωσης του κοινού από τις εικόνες των ειδικών καλεσμένων σε πάνελ που αναλύουν σε μια γλώσσα ακατανόητη χωρίς να προσφέρουν ουσιαστική υπηρεσία στους θεατές. Πάντως, από όσα διάβασα συστήνω ανεπιφύλακτα την Εφημερίδα των συντακτών.

Κλείνοντας, σκέπτομαι πως το μεγάλο στοίχημα της Εφημερίδας των συντακτών είναι να μας μάθει να διαβάζουμε και πάλι εφημερίδα, να βλέπουμε εικόνες μέσα από τον λόγο που να προσφέρουν βάσιμες ελπίδες για κάτι καλύτερο.

Η επιτυχία θα έρθει τότε όταν προφέροντας ο αναγνώστης προφέροντας τη λέξη εφημερίδα στον περιπτερά, ο τελευταίος να ξέρει τι εννοείται. Και τότε να δίνει την Εφημερίδα των συντακτών.

Κυβέλη ή Περσεφόνη;

Κατεβαίνεις από το κάστρο και κοντοστέκεσαι. Είναι απόγευμα και ο ήλιος απέναντι επιμένει να βουτηχτεί στα νερά. Εσύ βλέπεις ψηλά, μήπως πετύχεις κάτι εξαίσιο στον αέρα του νησιού. Ένα γλαροπούλι που ξέφυγε από το βλέμμα της μητέρας του ή δύο σπουργίτια που παιχνιδίζουν στο τέλος της μέρας. Και ξαφνικά το μάτι στέκεται σε ένα θραύσμα εντοιχισμένο.

Θέλει προσοχή για να το παρατηρήσεις. Είναι μια πολύ όμορφη νέα. Στη σκιά του κάστρου της Αστυπάλαιας. Στο πάνω μέρος του τοίχου σπιτιού ορατού από τον δρόμο. Κάποιος είπε ότι εικονίζεται η φρυγική Κυβέλη. Η θεότητα της γονιμότητας που λατρεύθηκε στην Ελλάδα είχε ερωτευθεί τον πανέμορφο Άττη. Έχασε, όμως τον αγαπημένο της όταν εκείνος χτυπήθηκε θανάσιμα από έναν κάπρο. Άλλοι έλεγαν ότι όταν το σπέρμα του Δία χύθηκε  μια νύχτα στη γη γεννήθηκε ένα ανδρόγυνο τέρας, η Άγδιστις, που ήταν η Κυβέλη με φρυγικό όνομα. Οι θεοί για να περιορίσουν τη δύναμή της την ευνούχισαν μια νύχτα αφαιρώντας το ανδρικό όργανο. Από εκεί βλάστησε μια αμυγδαλιά και όταν έφαγε ένα αμύγδαλο η κόρη του ποταμού Σαγγάριου γκαστρώθηκε. Όταν γέννησε είδε το φως του κόσμου ο Άττις. Όμως η Άγδιστις ήθελε να τον αποκτήσει και όταν εκείνος παντρευόταν στη Φρυγία μια βασιλοπούλα, τον τιμώρησε με μανία. Εκείνος στην τρέλα του ευνουχίστηκε και μετά πάει! Πέθανε! Μετανιωμένη η Άγδιστις παρακάλεσε τον Δία να τον αναστήσει. Το μόνο που κατάφερε είναι να μη λιώσει στον αιώνα τον άπαντα το νεκρό σώμα του νέου. Δεν μπορεί να είναι αυτό το τέρας, η Άγδιστις, η πανέμορφη κόρη της Αστυπάλαιας.Εἰκόνα

Φαίνεται ότι υπήρχε και ακόμη ένα (τουλάχιστον) πρόσωπο που κοιτάζει η μορφή της μαρμάρινης σύνθεσης. Θα έλεγα ότι ‘ναι η Περσεφόνη, εάν κρατούσε στα χέρια πετεινό ή στάχυα. Ίσως, πάλι, να ήταν ένα απότμημα από επιτύμβιο.

Ποιός ξέρει; Ποιος θα μας φωτίσει; Και πόσο σημασία έχει; Βέβαια, θα μπορούσε να γίνει ανακοίνωση σε ένα συνέδριο κουστουμαρισμένων. Ας ευγνωμονούμε τον άγνωστο ταπεινό κτίστη και τον άγνωστο ιδιοκτήτη που έδεσαν επάνω στην πέτρα το αρχαίο σπάραγμα, το έκαναν καινούργιο για να το προσφέρουν σε κοινή θέα στους περπατάρηδες σε αυτό το υπαίθριο μουσείο της μοναδικής χώρας του νησιού-πεταλούδας, εκεί στην άκρη των Δωδεκανήσων.

Εκβαρβαρισμός

Εἴς τινα κατελθόντα εἰς Ἑλλάδα καὶ ἀγροικισθέντα

Οὐ βαρβάρων γῆν, ἀλλ᾽ ἰδὼν Ἑλλάδα,

Ἐβαρβαρώθης καὶ λόγον καὶ τρόπον.

Ἰωάννης Γεωμέτρης (10ος αι. μ.Χ.), Carmina varia, 33. MPG 106, 922.