Tag Archives: Αγία Αικατερίνη

O νους στο μοναστήρι του Σινά

Με τα δραματικά γεγονότα που εξελίσσονται σε Αλεξάνδρεια και Κάιρο, τους νεκρούς και την ένταση που ανεβαίνει καθημερινά, την και εισβολή σε αρχαιολογικά μουσεία, ο νους δεν μπορεί να μην πηγαίνει στο πατριαρχείο, στην πολύ σημαντική βιβλιοθήκη του αλλά και στο θεοβάδιστο όρος του Σινά και στην ιστορική μονή της Αγίας Αικατερίνης που βρίσκεται στην αιγυπτιακή επικράτεια.

Το κοινόβιο της Αγίας Αικατερίνης ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα από τον Ιουστινιανό και έχει μια αδιάλειπτη ιστορία μέχρι τις μέρες μας. Διαθέτει μια από τις πιο σημαντικές βιβλιοθήκες του κόσμου σε χειρόγραφα, ίσως τη σημαντικότερη συλλογή αρχαίων εικόνων, μοναδικά ψηφιδωτά από την εποχή του Ιουστινιανού και ένα εξαιρετικό παράδειγμα συνύπαρξης ετεροθρήσκων, χριστιανών και μουσουλμάνων, αφού εντός του περιβόλου της μονής εγκαταβιώνουν βεδουΐνοι οι οποίοι εργάζονται εκεί. Σε αυτόν τον ιερό τόπο αποκαλύψεων, που περπάτησε ο Μωυσής και φανερώθηκε ο Θεός, στα χώματα της άσκησης και των δακρύων, με τα εκατοντάδες διάσπαρτα κελλιά και ασκητήρια, τις σκήτες και τα μοναστήρια μας πηγαίνει με ευαισθησία η Ν. Κοντράρου-Ρασιά στην Ελευθεροτυπία, με τίτλο  «Φρούριο η Μονή Αγ. Αικατερίνης».

Το μεταφέρω.

Σε απόλυτη ετοιμότητα βρίσκονται στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά, αν και επικρατεί προς το παρόν απόλυτη ησυχία, όπως μας είπε χθες ο αρχιεπίσκοπος του Σινά Δαμιανός.

Οι ταραχές της Αιγύπτου τον βρήκαν για δουλειές στην Αθήνα, αλλά έχει διαρκή επικοινωνία με τους είκοσι μοναχούς που βρίσκονται στο μοναστήρι.

«Στην περιοχή του Σινά -όχι στο μοναστήρι- έχουν δυστυχώς διεισδύσει διάφορα στοιχεία και προσπάθησαν να δημιουργήσουν επεισόδια σε πόλεις, όπως στο Σαρμ Ελ Σέιχ (σ.σ. το γνωστό κοσμοπολίτικο θέρετρο) και στο Ελ Τορ (σ.σ. την παραθαλάσσια πόλη Ραϊθώ με το ιστορικό σιναΐτικο μετόχι). Επενέβη, όμως, ο στρατός και τώρα υπάρχει ησυχία. Στη μονή η ανησυχία μας αφορά ανθρώπους που έχουν βγει από τις φυλακές ή προέρχονται από διάφορες φυλές του βόρειου Σινά. Το μοναστήρι όμως φυλάσσεται πάντα από αστυνομικούς, τώρα και από το στρατό. Ωστόσο, οι πιο αποτελεσματικοί φύλακές του ήταν πάντα και παραμένουν οι Βεδουίνοι. Το αγαπούν και το προστατεύουν πιο πολύ από όλους».

Ο φόβος των επεισοδίων οδήγησε τις μοναχές, που βρίσκονται απομονωμένες στην όαση Φαράν, στο εκεί γυναικείο μοναστήρι, να μεταβούν στον ξενώνα της Αγίας Αικατερίνης.

Το μόνο πρόβλημα που αντιμετώπιζαν τις τελευταίες μέρες στην περιοχή ήταν η τροφοδοσία. Κινήθηκαν όμως κάποια αυτοκίνητα και τώρα δεν υπάρχουν ελλείψεις.

Τον ρωτήσαμε αν γνωρίζει κάτι για τη λεηλασία στο μουσείο του Πορτ Σάιντ, που περιείχε ευρήματα από το Σινά. «Τα ευρήματα αυτά είναι κυρίως από την αρχαία Αίγυπτο, φαραωνικά μέχρι την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και λίγα χριστιανικά. Δεν προέρχονται από τη Μονή του Σινά», μας εξήγησε. «Η χερσόνησος του Σινά είναι τεράστια περιοχή, μισή Ελλάδα για να καταλάβετε, και το Πορτ Σάιντ πολύ βόρεια, μακριά από εμάς. Αν λεηλατήθηκε το μουσείο, θα είναι από φυγάδες των φυλακών ή από άρπαγες. Οι διαδηλωτές εκφράζουν την αντίθεσή τους στην πολιτική αρχή. Δεν έχουν λόγο να βάλλουν κατά μουσείων και μνημείων».

Και κατέληξε: «Υπάρχει ανησυχία από όλο τον κόσμο για τη Μονή του Σινά, γιατί είναι το πολυτιμότερο κειμήλιο που έχουμε. Γι’ αυτό να μεταφέρετε ότι προς το παρόν υπάρχει ηρεμία. Βεβαίως, οι στιγμές αυτές του χάους είναι δύσκολες. Οταν αναλάβει την εξουσία μια αρχή, θα βρούμε μια άκρη. Προς το παρόν εν τη θαλασσοταραχή υπάρχει ηρεμία». *

Η σκἐψη μας και η καρδιά μας είναι εκεί στη φλεγόμενη και μη καιόμενη βάτο, στους ακρίτες της Ορθοδοξίας τους φύλακες ερήμου.

Η φιλόσοφος και μάρτυς Υπατία

Είδα την ταινία Agora σε σκηνοθεσία Αλεχάντρο Αμενάμπαρ. Στο τέλος της προβολής ακούστηκε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα. Χρόνια είχα να ακούσω την κροτώδη επιδοκιμασία στο σινεμά. Λες και μας ακούνε οι άυλοι ήρωες… Βέβαια ήταν μόνο από έναν θερμόαιμο θεατή. Στον δρόμο σκεπτόμουν ότι η πρωταγωνίστρια Υπατία (Ρέιτσελ Βάις) μου θύμισε τη μορφή της Αγίας Αικατερίνης, η οποία παρουσιάζεται πανέμορφη στην εικονογραφία, συν το ότι ήταν φιλόσοφος. Το τελευταίο κοινό των δύο γυναικών ήταν το μαρτύριο. Η Agora τελειώνει με την Υπατία να λιθοβολείται από τους εξαγριωμένους χριστιανούς. Πεθαίνει όπως οι δολοφόνοι της πέθαιναν λίγο παλαιότερα στις αιματοβαμμένες αρένες. Τα μάτια υγραίνονται…

Ιστορία στο ημίφως

Η συνταγή της υπόθεσης είναι γνωστή και πετυχημένη: Σεξ, βία και θρησκεία. Έλληνες και χριστιανοί. Καλοί και κακοί. Τελικά, ηθικισμός. Η υπόθεση της ταινίας έχει στο επίκεντρο την Υπατία, που υπήρξε μαθηματικός και φιλόσοφος, δασκάλα, για να δείξει πόσο τέρατα ήταν οι χριστιανοί της Αλεξάνδρειας, στο τέλος του 4ου αιώνα. Και, βέβαια, πόσο καλοί ήταν οι παγανιστές, και πόσο αθώοι… Θύματα των χριστιανών που κατέλαβαν την εξουσία. Και ο επίσκοπος της πόλης, ο Κύριλλος ο ιθύνων νους για την ανηλεή καταδίωξη των άλλων.

H Υπατία έχει εμπνεύσει πολλούς συγγραφείς που την παρουσιάζουν ως σύμβολο της αρχαίας θρησκείας που σβήνει. Η χρήση της ιστορίας της Υπατίας για να εξυπηρετήσει μια προπαγάνδα φαίνεται και στο έργο του John Toland τον 18ο αιώνα. Εδώ η αστρονόμος από την Αλεξάνδρεια γίνεται το όχημα για να χτυπηθεί ο καθολικισμός από τη μεριά των προτεσταντών. Στην εικόνα: Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του John Toland για τη φιλόσοφο της Αλεξάνδρειας (1753).

Εκτός από την αναψυχή του υπερθεάματος, εάν πετυχαίνει κάποιον στόχο η ταινία είναι να ενισχύσει τις αντιθέσεις, να τροφοδοτήσει το μίσος και να ενδυναμώσει προκαταλήψεις κατά των χριστιανών (όπως και η καταστροφή της βιβλιοθήκης της πόλης) σε ανθρώπους οι οποίοι μάλλον δεν θα κάνουν τον κόπο να ψάξουν παραπέρα για την αλήθεια, να ερευνήσουν εκδοχές της ιστορίας και να σκεφτούν επάνω σε εποχές που διαγράφεται μια κρίση που βιώνεται έντονα και στις λύσεις που επιλέγονται. Έτσι θα ισχυριστούν κάποιοι πως ναι, επιτέλους καταγράφεται η αλήθεια: η καταστροφή της αρχαιότητας ήταν έργο των χριστιανών. Και θα προσθέσουν ότι οι άγιοι ξεμασκαρεύονται και αποκαλύπτεται το πραγματικό τους βιογραφικό.

Πέρα από τη μαγεία του σινεμά η Υπατία είναι περισσότερο ένα σύμβολο μιας εποχής που σβήνει, και η ιστορικότητα του βίου της είναι κάτι που βρίσκεται στο ημίφως και ακριβώς για αυτό έχει γίνει αντικείμενο καπηλείας από συγγραφείς που γράφουν την ιστορία για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους κατασκευές.

Η Υπατία παρόλο που ήταν γύρω στα 60 όταν πέθανε εδώ εικονίζεται νέα με αθλητικό σώμα, να ακουμπάει στην αγία Τράπεζα, λίγο πριν το μαρτύριό της. Το σώμα της εκτίθεται πλέον και στο μάτι του θεατή. Έργο του Charles William Mitchell (1885) που μεταγράφει εικαστικά την περιγραφή του Charles Kingsley από το βιβλίο Hypatia or New Foes with an Old Face (1853). Laing Art Gallery (Newcastle upon Tyne).

Οι μαχητές του θεού

Αυτό που δεν μου άρεσε στην ταινία είναι ό,τι δεν μου αρέσει στις ταινίες που γενικεύουν και υπεραπλουστεύουν. Ναι, ο φανατισμός υπήρχε και θα υπάρχει σε έναν χριστιανισμό που χρησιμοποιείται δημαγωγικά από τους ισχυρούς εκπροσώπους του. Όπως και σε κάθε θρησκευτικό σύστημα που αναλαμβάνει μεσσιανικά να καθαρίσει τη βρωμιά της κοινωνίας για να έρθει το υπέρτατο καλό. Aπό αυτή την πλευρά ο στιγματισμός του φανατισμού είναι στα συν της ταινίας, αλλά και πάλι πέφτει η αίσθηση που μένει είναι η σχηματοποίηση και η έλλειψη βαθύτερου στοχασμού για τα πράγματα. Όπως θα μπορούσε να γίνει (και έχει γίνει μέσα στην ιστορία και στη λογοτεχνία) και από την αντίθετη, χριστιανική, πλευρά: η απαξίωση και καταδίκη του διαφορετικού, της άλλης θρησκείας ή απλώς δόγματος.

Στην ταινία, ακόμη, πολλοί θα παραξενευτούν με την εμφάνιση μιας μεγάλης ομάδας οιστρηλατημένων μαυροντυμένων χριστιανών, τους παραβολάνους, που δεν διστάζουν να κάψουν στο όνομα του Θεού τους ειδωλολάτρες. Οι παραβολάνοι ήταν 800 στρατευμένοι στην υπηρεσία της εκκλησίας της Αλεξάνδρειας. Ποιοί, όμως, είναι αυτοί οι παραβολάνοι;

Ουσιαστικά επρόκειτο για ένα τάγμα νοσοκόμων που φρόντιζε όσους ήταν σε κρίσιμη ανάγκη: συγκέντρωναν όσους ήταν άστεγοι, ανάπηροι, ανήμποροι για να τους μεταφέρουν σε ασφαλείς χώρους, όπως νοσοκομεία για να μπορέσουν να τους περιποιηθούν.  Αυτός ο στρατός του αρχιεπισκόπου που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για βίαιες καταστολές φαίνεται ότι επιτέθηκε κατά των Εβραίων το 414 π.Χ. και ενέχεται στον φόνο της Υπατίας την επομένη χρονιά (τον Μάρτιο σε περίοδο νηστειών, όπως θα γράψει ο ιστορικός Σωκράτης).

Ο χριστιανισμός ως σκοταδισμός

Η μορφή της Υπατίας και κυρίως το φύλο της εμπνέει στις μέρες μας ως σύμβολο αντίστασης μιας γυναίκας σε μια κοινωνία αντρών. Όμως, από παλαιότερα, η έλλειψη αρκετών μαρτυριών, καθώς και η μη συμφωνία των πηγών έχει οδηγήσει περισσότερο στη διαμόρφωση ενός θρύλου, ο οποίος στον 18ο και 19ο αιώνα που πέρασε στη λογοτεχνία μέσα από τα φίλτρα συγγραφέων από τους οποίους ο καθένας είδε στο έργο του στην Υπατία κάτι ξεχωριστό. Ο Βολταίρος βλέπει πίσω από τον θάνατό της ένα καλοστημένο σχέδιο του Κυρίλλου. Μια άλλη εκδοχή που πρότεινε ο J. W. Draper  θέλει την Υπατία θύμα των χριστιανών γιατί ήθελαν να ελέγξουν την επιστήμη, κάτι που τροφοδότησε μια σειρά μυθοπλασιών όπου ο παγανισμός παρουσιαζόταν ως ο χώρος της επιστημονικής έρευνας, ενώ ο χριστιανισμός ως η περιοχή του σκοταδισμού και της αμάθειας. Ο Kingsley θέλει να είναι νέα όταν θανατώθηκε, γύρω στα 25 της χρόνια, αλλά υπολογίζεται ότι πρέπει να ήταν κοντά στα 60 όταν πέθανε.

Παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού

Στην εποχή της από τους ιστορικούς ο Σωκράτης δεν αναφέρει ότι όντως ο Κύριλλος ήταν υπεύθυνος για τον φόνο της Υπατίας, όπως δεν καταλογίζουν στον Κύριλλο ευθύνες και οι αντίπαλοί του οι Νεστοριανοί. Αντίθετα, εκείνος που προωθεί την εκδοχή με την εμπλοκή του Κυρίλλου ήταν ο νεοπλατωνιστής Δαμάσκιος που έγραψε κατά τον 6ο αιώνα δημιουργώντας ένα πρότυπο θηλυκού ήρωα του αρχαίου κόσμου, όπως ήταν παλαιότερα ο Ιουλιανός.

Ωστόσο στο σενάριο της ταινίας νομίζω γίνεται εύκολα αντιληπτή η σφραγίδα που έδωσε ο Γίβων στην ιστορία της Υπατίας: μία νέα παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού. Η αφήγηση του Γίβωνα από το βιβλίο για την Ιστορία της κατάρρευσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (1776-1788) μοιάζει με συναξάρι: «Στο άνθος της ηλικίας της και στην πιο ώριμη στιγμή της σοφίας της, η σεμνή κόρη αρνήθηκε τους εραστές και δίδασκε τους μαθητές». Ο θύτης, ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, είναι ένας ζηλόφθων ποὺ διψάει για αίμα και βάζει στο μάτι την καθηγήτρια που έχει τόσους πολλούς μαθητές. Ωστόσο, μια τέτοια ματιά παραβλέπει το γεγονός των πολιτικών συγκρούσεων και των αντιπαραθέσεων σε ένα περιβάλλον με συγκρητισμό πίστεων και παραδόσεων με μακρόχρονη ελληνική κουλτούρα, έντονη παρουσία του εβραϊκού στοιχείου, ενώ υπήρξε και ο τόπος που γέννησε τον αναχωρητισμό της ερήμου. Σε ένα περιβάλλον που μεταμορφώνεται και μετασχηματίζεται. Με κοινότητες που δεν συνυπάρχουν πάντοτε αρμονικά, αλλά αγωνίζονται να οριοθετήσουν την ταυτότητά τους ως κάτι ξεχωριστό σε έναν κόσμο που αλλάζει.

Για περαιτέρω διάβασμα βλ. Bryan J. Whitfield, The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia of Alexandra (The Mathematics Educator 6)