Tag Archives: αρχαιολογία

Η ύστερη αρχαιότητα στην καρδιά του Μανχάταν

Η μετάβαση στον χριστιανισμό στην ύστερη αρχαιότητα είναι το θέμα της έκθεσης που οργάνωσε το Ίδρυμα Ωνάση στη Νέα Υόρκη σε συνεργασία με το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας. 170 σημαντικά εκθέματα από διάφορες συλλογές και μουσεία παρουσιάζουν σε 9 ενότητες τη διαμόρφωση της χριστιανικής πίστης ξεκινώντας από το τί είναι η ύστερη αρχαιότητα και πώς αναδύθηκε ο χριστιανισμός σε έναν κόσμο θρησκευτικού συγκρητισμού και πώς κυριάρχησε ως επιλογή στην αυτοκρατορική πολιτική από τον Κωνσταντίνο τον Α´ και μετά. Άλλοι άξονες αναφέρονται στις αλλαγές που επήλθαν στις πόλεις με τις κατασκευές ναών στα αστικά κέντρα ή ασχολούνται με την καθημερινή ζωή, τον κύκλο του ανθρώπου, τις φοβίες για τα πονηρά πνεύματα και τη διαχείρισή τους, υπογραμμίζοντας την αίσθηση δημοκρατίας που πήγαζε από τις συνάξεις όλων των κοινωνικών στρωμάτων στην Ευχαριστία και τη λατρεία των αγίων. Τέλος η λατρεία και οι αντιλήψεις για τον θάνατο και τη ζωή κλείνουν την έκθεση.

Αν και ο χώρος της έκθεσης είναι περιορισμένος, εν τούτοις η σκηνοθεσία των αντικειμένων ήταν λειτουργική και δεν χανόσουν με δυσνόητα κείμενα ή περιττές περιγραφές. Επιμελήτριες της έκθεσης είναι η Ευγενία Χαλκιά και η Αναστασία Λαζαρίδου, ενώ στη συμβουλευτική επιτροπή βρίσκουμε το Πανεπιστήμιο του Πρίνστον με την επιστημονική τριάδα των Peter Brown, Slobodan Ćurčić και Δημήτρη Γόντικα.

Τα εισαγωγικά κείμενα του εξαιρετικού καταλόγου υπογράφουν οι Peter Brown, Jas Elsner, Averil Cameron, Helen Saradi-Mendelovici, Ιωάννης Τουράτσογλου, Henry Maguire, Αριστοτέλης Μέντζος, Kimberly Bowes, Fabrizio Bisconti, Katherine Marsengill, Slobodan Ćurčić. Ο κατάλογος διατίθεται έντυπος αλλά είναι προσβάσιμος και σε ηλεκτρονική μορφή.

Ψηφιδωτό με τον μήνα Απρίλιο. Θήβα, αρχές 6ου αιώνα μ.Χ. (Χαλκίδα, 23η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων).

Ξεχώρισα από τα εκθέματα το ψηφιδωτό με την αλληγορία του μήνα Απριλίου που προέρχεται από τη Θήβα και ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1960 σε ένα μάλλον δημόσιο κτήριο του 6ου αιώνα. Ο Απρίλιος απεικονίζετια ως νέος με χιτώνα που σπεύδει να φύγει, κρατώντας στα χέρια του ένα αρνάκι. Στο μυαλό μου ήρθε κατευθείαν ο πασχάλιος αμνός, μια σκέψη αυθόρμητη και ίσως με κάποια σημασία.

Κεφαλή Αφροδίτης από αττικό εργαστήριο. 1ος αιώνας μ.Χ. (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Από τα πλέον συγκλονιστικά αντικείμενα είναι εκείνα τα αρχαία έργα τα οποία προκειμένου να ενταχθούν σε μία νέα χρήση εντός του χριστιανικού πλαισίου έπρεπε να φέρουν σημεία ότι δεν ανήκουν πλέον στον παλαιό κόσμο του παγανισμού. Έτσι, συνήθως ένας σταυρός χαραζόταν διακριτικά ή πολύ έντονα σε ορατές θέσεις «εξαγιάζοντάς» το. Στην Αθήνα τέτοια πανέμορφα δείγματα αρχαίων μορφών σε νέα χρήση βρίσκονται στον περικαλλή ναό του Αγίου Ελευθερίου, δίπλα στη μητρόπολη. Στην έκθεση περιλαμβάνονται ένα αγόρι με ένα μικρό σταυρό στο μέτωπο από τον Κολωνό (τώρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο), μία Αφροδίτη με ελαφρές «κακώσεις» και ένα γυναικείο κεφάλι του 1ου ή 2ου αιώνα π.Χ. από τη Ρόδο (Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου) με εξαιρετικά βαριές κακώσεις (έγιναν 5ο με 6ο αιώνα), αφού έχει παραμορφωθεί όλο το πρόσωπο προκειμένου να φαίνεται ανάγλυφος ένας τεράστιος σταυρός.

Ένα ακόμη έκθεμα που παρουσιάζεται πρώτη φορά είναι ένα έργο από ελεφαντόδοντο το οποίο παριστάνει σε στάση δέησης έναν νέο άνδρα που φοράει μακρύ χιτώνα. Η όλη κίνηση αποπνέει ευσέβεια και μια πνευματικότητα που συνδυάζεται με έναν παράξενο τρόπο με το νεαρό της ηλικίας του προσώπου.

Η έκθεση κλείνει με τον θρίαμβο της ανθρώπινης μορφής, προσεγγίζοντας την έννοια της εικόνας στη χριστιανική θεολογία, με αφετηρία τα υπέροχα νεκρικά προσωπεία που φυλάσσονται στη Βαλτιμόρη (The Walters Art Museum). Oι εκφραστικές μορφές που βιώνουν το τρομακτικό γεγονός του θανάτου με το στοχαστικό βλέμμα που μαρτυρά μία εσωτερική βαθειά πνευματική εμπειρία συναντούν την εικόνα του Ιησού Χριστού (6ος-7ος αἰώνας) από το Μουσείο Μπενάκη που είναι ποιημένη με την εγκαυστική τεχνική και προέρχεται από την Αίγυπτο και φέρει την επιγραφή «ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΕΘΗΜΩΝ», ενώ φέρει και κοπτική επιγραφή.

Τμήμα εικόνας Χριστού. 6ος-7ος αἰώνας μ.Χ. (Μουσείο Μπενάκη).

Στην καρδιά του Μανχάταν, όπου η βουή της πόλης δεν κοπάζει μέρα και νύχτα, οι σειρήνες ουρλιάζουν ασταμάτητα και ο κόσμος βιάζεται για τις δουλειές του, από πάνω ένα σύννεφο θρονιάζεται στην κορυφή του Empire State Building, ενώ από κάτω, εκεί στον χώρο της έκθεσης υπάρχει μια κατακόμβη που ανοίγει παράθυρα στο αιώνιο και το μεταφυσικό. Η μετάβαση στον χριστιανισμό θέτει ερωτήματα, προκαλεί τον θαυμασμό και μας μαθαίνει για έναν συναρπαστικό κόσμο αντιθέσεων αλλά και συνθέσεων που δεν ερμηνεύεται με απλοϊκά σχήματα, και εντυπωσιάζει με την πολυπλοκότητα και την πολυμορφία.

Η έκθεση παραμένει ανοιχτή έως 14 Μαΐου 2012.

Διεύθυνση: Onassis Cultural Center, κτήριο Olympic Tower. Αρ. 645 στη 5η λεωφόρο, είσοδοι στους δρόμους 51 και 52, μεταξύ Madison 5ης λεωφόρων.

Ιστότοπος της έκθεσης: http://onassisusa.org/exhibition_transitions.php?m=3&h=3

Online κατάλογος: http://www.onassisusa.org/transition/ebook/

Η αρχαία Ερέτρια στην Αθήνα

Με πολύ ενδιαφέρον επισκέφθηκα την ολοκαίνουργια έκθεση Ερέτρια: Ματιές στην αρχαία πόλη, που παρουσιάζεται στο Εθνικό και Αρχαιολογικό Μουσείο (έως 26 Αυγούστου), στο ιστορικό κτήριο της οδού Πατησίων. Η ιδέα της έκθεσης είναι η ανασύνθεση της καθημερινότητας μιας πολύ σημαντικής πόλης-κράτους που η ιστορία της αρχίζει την τρίτη χιλιετία π.Χ., και στην οποία έχουν βρεθεί από τα παλαιότερα τεκμήρια της ελληνικής γραφής.

Η αρχαία πόλη της Ερέτριας ανακαλύφθηκε λίγα χρόνια πριν την άλωση της Πόλης, το 1436. Η πρώτη συστηματική ανασκαφή έγινε από τον Χρήστο Τσούντα τον 19ο αιώνα για λογαριασμό της Αρχαιολογικής Εταιρείας, ενώ ο χώρος έχει ανασκαφεί και από την Αμερικάνικη σχολή.

Η έκθεση είναι μια σύμπραξη του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και της ΙΑ´ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, η οποία εποπτεύει τον αρχαιολογικό χώρο, ενώ η Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή που ανασκάπτει την πόλη, επιδότησε την όλη οργάνωση. Εκτός από το Αρχαιολογικό Μουσείο, τα εκθέματα προέρχονται από τα Μουσεία Μπενάκη, Ερέτριας, της Χαλκίδας, της Ολυμπίας, της Σάμου, το Νομισματικό και το Μουσείο του Καπιτωλίου.

Η έκθεση ανοίγει με ένα πολύ πλούσιο χρονολόγιο για να περάσει αμέσως στην ιστορικὴ διαδρομὴ της πόλης, σταθμεύοντας στα γεωμετρικά χρόνια, εποχή που επικοινωνεί η Ερέτρια με την Ανατολή, αναπτύσσει εμπορικές σχέσεις και γίνεται γνωστό το ελληνικό αλφάβητο, στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα, με τις εγχάρακτες επιγραφές που βρέθηκαν στον ναό του Απόλλωνος, αλλά και σε μια αποικία των Ερετριέων στην Ιταλία, στις Πιθηκούσσες.

Στη συνέχεια η αφήγηση περνάει στη Δημόσια και στην Ιδιωτική Ζωή, με στάσεις στην Αγορά της πόλης, το κέντρο δηλαδή της εμπορικής και πολιτικής ζωής, που ορίζεται από μία πλατεία με κτήρια και στοά. Επισημαίνω ότι στην Ερέτρια έχει βρεθεί ένα εργαστήριο πορφύρας, που ήταν η χρωστική ουσία για το βάψιμο των πλέον ακριβών και πολυτελών υφασμάτων στην αρχαιότητα και στο Βυζάντιο.

Ξεχωριστές είναι οι ενότητες για το φύλο. Εδώ μαθαίνουμε πως οι νεαροί Ερετριείς, που τους ονόμαζαν εφήβους, στα 18 τους χρόνια υπηρετούσαν την πόλη τους για δύο χρόνια, και εκπαίδευονταν στην τέχνη του πολέμου. Έτσι αποκτούσαν πολιτικά δικαιώματα αφού εντάσσονταν πλέον στον πληθυσμό της πόλης.

Η στήλη με το ψήφισμα του Δήμου είναι αφιερωμένη στον Ιάσονα, σε ένα πρόσωπο που συνέβαλε στη ζωή της πόλης. Διαβάζω: «τὴν πᾶσαν φιλοτιμίαν ποιούμενος χάριν τῆς τῶν πολλῶν εὐνοίας». Το κείμενο της στήλης, νομίζω πως άξιζε να μεταφραστεί και στα αγγλικά για να πάρουν μια ιδέα οι ξένοι επισκέπτες τι σημαίνει αναγνώριση της προσσφοράς στη ζωή της κοινότητας.

Χώρος συνάντησης των ανδρών ήταν το Γυμνάσιο, όπου πέρα από άθληση πρόσφερε και παιδεία στη ρητορική και τη φιλοσοφία.

Στην Ερέτρια υπήρχε η συνήθεια να χαράσσουν σε στήλες τα ονόματα των πολιτών, με αποτέλεσμα να σώζονται γύρω στα 2.400 ονόματα ανδρών σε αυτούς τους μοναδικούς καταλόγους απογραφής.

Στον κόσμο της γυναίκας παρουσιάζεται η ζωή των γυναικών στο σπίτι, ὅταν γνέθουν ή υφαίνουν, αλλά και σε στιγμές που συνδέονται με την τελετή του γάμου, όπως αποτυπώνεται σε αγγεία και γαμικούς λέβητες. Εξαιρετικά είναι τα χρυσά κοσμήματα με ερωτιδείς και άλλα κοσμήματα από πολύτιμα μέταλλα.

Ο πολιούχος της πόλης ήταν ο Απόλλων που έφερε την επωνυμία Δαφνηφόρος. Ο ναός του είναι κοντά στην αγορά της πόλης και ξεκίνησε να κτίζεται τον 8ο αιώνα, ενώ ίσως καταστράφηκε από τους Πέρσες το 490 και στη συνέχεια κατά τη ρωμαϊκή περίοδο ενδεχομένως ολοκληρώθηκε η καταστροφή και να μεταφέρθηκαν γλυπτά στην πόλη. Κάποια ίχνη μαρτυρούν την πιθανή χρήση του χώρου ως χριστιανικού ναού. Από το δυτικό αέτωμα έχουν σωθεί γλυπτά με ξεχωριστό το σύμπλεγμα Θησέα και Αντιόπης.

Εκεί κοντά υπάρχει ο Βόρειος Χώρος Θυσιών και σε αποθέτη βρέθηκαν πολλά αναθήματα του 8ου και 7ου αιώνα που συνδέουν τον βωμὀ με τη λατρεία της Αρτέμιδος.

Στη λατρευτική ζωή της πόλης ανήκουν και τα Θεσμοφόρια, γυναικεία γιορτή της φύσης και της γονιμότητας προς τιμή της Δήμητρας, που τελούντο το Φθινόπωρο σε τρεις μέρες. Κατά την Άνοδο, οι γυναίκες έφερναν στην επιφάνεια ομοιώματα φαλλών και φιδιών που είχαν κρύψει στη γη. Στη Νηστεία τιμούσαν την Περσεφόνη και στην Καλλιγένεια η μέρα ήταν αφιερωμένη στην Δήμητρα και στην καλλιτεκνία (γέννηση όμορφων παιδιών).

Ακόμη, έχει βρεθεί το Σεβαστείο, χώρος λατρείας των ρωμαίων αυτοκρατόρων, καθώς και ιερός της Ίσιδας, που μας πηγαίνει στην ύστερη αρχαιότητα και σε θρησκείες που μπορούσαν να αναμιχθούν μεταξύ τους προσφέροντας μία ποικιλία σε ένα συγκρητιστικό πλαίσιο.

Στην ενότητα για τις ταφές παρουσιάζεται το νεκροταφείο της Ερέτριας και οι δύο τρόποι φροντίδας για τον νεκρό είτε με καύση (άντρες υψηλών κοινωνικών τάξεων) ή ταφή στη γη. Τα παιδάκια τα τοποθετούσαν σε μεγάλα αγγεία (εγχυτρισμός). Στη χριστιανική Ερέτρια οι τάφοι που έχουν βρεθεί είναι κοντά στο Ιερό του Απόλλωνα, καθώς και στην παλαιοχριστιανική της Αγίας Παρασκευής.

Από την ευφάνταση αναπαράσταση «ζωντανών» σκηνών του γλυπτού διακόσμου του ναού του Απόλλωνος.

Στην έκθεση ιδιαίτερη θέση έχει το πλούσιο εποπτικό υλικό (σχεδιασμός: Τάσος Μπέλλας) το οποίο με την έξυπνη χρήση της τεχνολογίας είναι εργαλείο στην κατανόηση της ιστορίας και του γεωγραφικού πλαισίου (ζωντανοί χάρτες με τις περιοχές που συνδέονται με την πόλη σε προβολές μεγάλων διαστάσεων), όσο και στην ανασύσταση του ιερού του Απόλλωνα. Στέκομαι στο τελευταίο γιατί η ευφυής σκηνοθεσία με την αποδόμηση των γλυπτών του αετώματος, τη μεμονωμένη προβολή και την τελική τους διάρθρωση στον ναό, προσφέρει ένα εξαιρετικό παράδειγμα εκπαιδευτικής προσέγγισης με χιούμορ και γοητεία που ανεβάζει τα στάνταρντς στη μουσειολογία και στην παρουσίαση εκθεμάτων. Εύγε στους δημιουργούς που είχαν την ιδέα και την υλοποίησαν σε έναν χώρο που δεν μας έχει συνηθίσει με παρόμοιες εκπλήξεις.

Σε γενικές γραμμές η έκθεση επιτέλεσε τον σκοπό της. Η εικόνα της αρχαίας πόλης είναι σαφής, επαρκής, με πλούσια τεκμηρίωση από τα ευρήματα και συχνά ευφάνταστη παρουσίαση. Η έκθεση δείχνει τη γόνιμη συνεργασία των Ελβετών και των Ελλήνων και είμαι βέβαιος ότι θα έχει επιτυχία όταν μεταφερθεί στην Ελβετία από τον Σεπτέμβριο του 2010 έως τον Ιανουάριο του 2011.

Μετά την έκθεση επισκέπτομαι στο διαδίκτυο την έκθεση. Δυστυχώς η πληροφόρηση είναι ελαχιστότατη. Πατάω το κουμπί για την αγγλική έκδοση. Φορτώνει η σελίδα και η απογοήτευση γράφεται με τις λέξεις

The description is not available.

Ψέματα. Υπάρχει ακόμη και η εξής φράση:

(From 26 of April until 25 of August 2010)

Δυστυχώς στο Αρχαιολογικό Μουσείο δεν υπήρχε πληροφοριακό υλικό που να συνοδεύσει την έκθεση και να το πάρεις μαζί σου. Ούτε δύο αράδες. Τίποτα! Και σε καμιά γλώσσα. Έμενες με τις εικόνες που είδες, και όσοι είχαν μηχανές (ελάχιστοι) με τις φωτογραφίες που τράβηξαν. Η τιμή του καταλόγου είναι στα 50 ευρώ και θα τον αγοράσει μάλλον ο ειδικός.

Όταν επισκέπτεσαι την αγγλική ιστοσελίδα του Αρχαιολογικού Μουσείου για την έκθεση για την Ερέτρια, βλέπεις ότι είναι ανύπαρκτο το γεγονός και σκέφτεσαι πως, προφανώς, η οργάνωση δεν απευθύνεται σε ξένους επισκέπτες.

Πόσο θα κόστιζε η παραγωγή ενός μικρού εντύπου κατατοπιστικού για την αρχαία Ερέτρια; Άραγε και στην Ελβετία δεν θα υπάρχει ούτε ένα δίπτυχο που να δίνει το στίγμα της έκθεσης; Μιλάμε για προώθηση του πολιτισμού ή και για τουρισμό και δεν υπήρχε κάτι που να υπομνήσει ότι αυτός ο τόπος είναι ακόμη και σήμερα επισκέψιμος. Η επιθυμία που γεννήθηκε σε μένα να πάω συγκεκριμένα στην Ερέτρια, να την περπατήσω, εκεί που ήταν ο Ιάσονας και εκεί που ετελούντο τα Θεσμοφόρια, είμαι βέβαιος ότι γεννήθηκε και σε άλλους επισκέπτες. Έλληνες και ξένους. Κρίμα, που μια τόσο ωραία έκθεση δεν αφήνει ένα έντυπο αποτύπωμα με μία προβολή της αρχαίας πόλης με ώρες επισκέψεως, συγκοινωνίες κλπ.

Και μετά λέμε να βοηθήσουμε τον τόπο μας θάβοντας μια προσπάθεια που έχει όλες τις προϋποθέσεις να γίνει ένας μαγνήτης επισκεπτών.

Σύνδεσμοι

Αρχαία πόλη της Ερέτριας.

Έκθεση: Ερέτρια. Ματιές σε μια αρχαία πόλη.

Ταυτότητα

Γενικός συντονισμός: Νικόλαος Καλτσάς

Ιδέα Σύλληψη: Chantal Martin Pruvot, Karl Reber, Thuerry Theurillat, Pierre Ducrey

Γενική επιμέλεια: Νικόλαος Καλτσάς, Μιμίκα Γιαννοπούλου, Sylvian Fachard, Αθανασία Ψάλτη