Tag Archives: χριστιανισμός

Η φιλόσοφος και μάρτυς Υπατία

Είδα την ταινία Agora σε σκηνοθεσία Αλεχάντρο Αμενάμπαρ. Στο τέλος της προβολής ακούστηκε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα. Χρόνια είχα να ακούσω την κροτώδη επιδοκιμασία στο σινεμά. Λες και μας ακούνε οι άυλοι ήρωες… Βέβαια ήταν μόνο από έναν θερμόαιμο θεατή. Στον δρόμο σκεπτόμουν ότι η πρωταγωνίστρια Υπατία (Ρέιτσελ Βάις) μου θύμισε τη μορφή της Αγίας Αικατερίνης, η οποία παρουσιάζεται πανέμορφη στην εικονογραφία, συν το ότι ήταν φιλόσοφος. Το τελευταίο κοινό των δύο γυναικών ήταν το μαρτύριο. Η Agora τελειώνει με την Υπατία να λιθοβολείται από τους εξαγριωμένους χριστιανούς. Πεθαίνει όπως οι δολοφόνοι της πέθαιναν λίγο παλαιότερα στις αιματοβαμμένες αρένες. Τα μάτια υγραίνονται…

Ιστορία στο ημίφως

Η συνταγή της υπόθεσης είναι γνωστή και πετυχημένη: Σεξ, βία και θρησκεία. Έλληνες και χριστιανοί. Καλοί και κακοί. Τελικά, ηθικισμός. Η υπόθεση της ταινίας έχει στο επίκεντρο την Υπατία, που υπήρξε μαθηματικός και φιλόσοφος, δασκάλα, για να δείξει πόσο τέρατα ήταν οι χριστιανοί της Αλεξάνδρειας, στο τέλος του 4ου αιώνα. Και, βέβαια, πόσο καλοί ήταν οι παγανιστές, και πόσο αθώοι… Θύματα των χριστιανών που κατέλαβαν την εξουσία. Και ο επίσκοπος της πόλης, ο Κύριλλος ο ιθύνων νους για την ανηλεή καταδίωξη των άλλων.

H Υπατία έχει εμπνεύσει πολλούς συγγραφείς που την παρουσιάζουν ως σύμβολο της αρχαίας θρησκείας που σβήνει. Η χρήση της ιστορίας της Υπατίας για να εξυπηρετήσει μια προπαγάνδα φαίνεται και στο έργο του John Toland τον 18ο αιώνα. Εδώ η αστρονόμος από την Αλεξάνδρεια γίνεται το όχημα για να χτυπηθεί ο καθολικισμός από τη μεριά των προτεσταντών. Στην εικόνα: Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του John Toland για τη φιλόσοφο της Αλεξάνδρειας (1753).

Εκτός από την αναψυχή του υπερθεάματος, εάν πετυχαίνει κάποιον στόχο η ταινία είναι να ενισχύσει τις αντιθέσεις, να τροφοδοτήσει το μίσος και να ενδυναμώσει προκαταλήψεις κατά των χριστιανών (όπως και η καταστροφή της βιβλιοθήκης της πόλης) σε ανθρώπους οι οποίοι μάλλον δεν θα κάνουν τον κόπο να ψάξουν παραπέρα για την αλήθεια, να ερευνήσουν εκδοχές της ιστορίας και να σκεφτούν επάνω σε εποχές που διαγράφεται μια κρίση που βιώνεται έντονα και στις λύσεις που επιλέγονται. Έτσι θα ισχυριστούν κάποιοι πως ναι, επιτέλους καταγράφεται η αλήθεια: η καταστροφή της αρχαιότητας ήταν έργο των χριστιανών. Και θα προσθέσουν ότι οι άγιοι ξεμασκαρεύονται και αποκαλύπτεται το πραγματικό τους βιογραφικό.

Πέρα από τη μαγεία του σινεμά η Υπατία είναι περισσότερο ένα σύμβολο μιας εποχής που σβήνει, και η ιστορικότητα του βίου της είναι κάτι που βρίσκεται στο ημίφως και ακριβώς για αυτό έχει γίνει αντικείμενο καπηλείας από συγγραφείς που γράφουν την ιστορία για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους κατασκευές.

Η Υπατία παρόλο που ήταν γύρω στα 60 όταν πέθανε εδώ εικονίζεται νέα με αθλητικό σώμα, να ακουμπάει στην αγία Τράπεζα, λίγο πριν το μαρτύριό της. Το σώμα της εκτίθεται πλέον και στο μάτι του θεατή. Έργο του Charles William Mitchell (1885) που μεταγράφει εικαστικά την περιγραφή του Charles Kingsley από το βιβλίο Hypatia or New Foes with an Old Face (1853). Laing Art Gallery (Newcastle upon Tyne).

Οι μαχητές του θεού

Αυτό που δεν μου άρεσε στην ταινία είναι ό,τι δεν μου αρέσει στις ταινίες που γενικεύουν και υπεραπλουστεύουν. Ναι, ο φανατισμός υπήρχε και θα υπάρχει σε έναν χριστιανισμό που χρησιμοποιείται δημαγωγικά από τους ισχυρούς εκπροσώπους του. Όπως και σε κάθε θρησκευτικό σύστημα που αναλαμβάνει μεσσιανικά να καθαρίσει τη βρωμιά της κοινωνίας για να έρθει το υπέρτατο καλό. Aπό αυτή την πλευρά ο στιγματισμός του φανατισμού είναι στα συν της ταινίας, αλλά και πάλι πέφτει η αίσθηση που μένει είναι η σχηματοποίηση και η έλλειψη βαθύτερου στοχασμού για τα πράγματα. Όπως θα μπορούσε να γίνει (και έχει γίνει μέσα στην ιστορία και στη λογοτεχνία) και από την αντίθετη, χριστιανική, πλευρά: η απαξίωση και καταδίκη του διαφορετικού, της άλλης θρησκείας ή απλώς δόγματος.

Στην ταινία, ακόμη, πολλοί θα παραξενευτούν με την εμφάνιση μιας μεγάλης ομάδας οιστρηλατημένων μαυροντυμένων χριστιανών, τους παραβολάνους, που δεν διστάζουν να κάψουν στο όνομα του Θεού τους ειδωλολάτρες. Οι παραβολάνοι ήταν 800 στρατευμένοι στην υπηρεσία της εκκλησίας της Αλεξάνδρειας. Ποιοί, όμως, είναι αυτοί οι παραβολάνοι;

Ουσιαστικά επρόκειτο για ένα τάγμα νοσοκόμων που φρόντιζε όσους ήταν σε κρίσιμη ανάγκη: συγκέντρωναν όσους ήταν άστεγοι, ανάπηροι, ανήμποροι για να τους μεταφέρουν σε ασφαλείς χώρους, όπως νοσοκομεία για να μπορέσουν να τους περιποιηθούν.  Αυτός ο στρατός του αρχιεπισκόπου που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για βίαιες καταστολές φαίνεται ότι επιτέθηκε κατά των Εβραίων το 414 π.Χ. και ενέχεται στον φόνο της Υπατίας την επομένη χρονιά (τον Μάρτιο σε περίοδο νηστειών, όπως θα γράψει ο ιστορικός Σωκράτης).

Ο χριστιανισμός ως σκοταδισμός

Η μορφή της Υπατίας και κυρίως το φύλο της εμπνέει στις μέρες μας ως σύμβολο αντίστασης μιας γυναίκας σε μια κοινωνία αντρών. Όμως, από παλαιότερα, η έλλειψη αρκετών μαρτυριών, καθώς και η μη συμφωνία των πηγών έχει οδηγήσει περισσότερο στη διαμόρφωση ενός θρύλου, ο οποίος στον 18ο και 19ο αιώνα που πέρασε στη λογοτεχνία μέσα από τα φίλτρα συγγραφέων από τους οποίους ο καθένας είδε στο έργο του στην Υπατία κάτι ξεχωριστό. Ο Βολταίρος βλέπει πίσω από τον θάνατό της ένα καλοστημένο σχέδιο του Κυρίλλου. Μια άλλη εκδοχή που πρότεινε ο J. W. Draper  θέλει την Υπατία θύμα των χριστιανών γιατί ήθελαν να ελέγξουν την επιστήμη, κάτι που τροφοδότησε μια σειρά μυθοπλασιών όπου ο παγανισμός παρουσιαζόταν ως ο χώρος της επιστημονικής έρευνας, ενώ ο χριστιανισμός ως η περιοχή του σκοταδισμού και της αμάθειας. Ο Kingsley θέλει να είναι νέα όταν θανατώθηκε, γύρω στα 25 της χρόνια, αλλά υπολογίζεται ότι πρέπει να ήταν κοντά στα 60 όταν πέθανε.

Παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού

Στην εποχή της από τους ιστορικούς ο Σωκράτης δεν αναφέρει ότι όντως ο Κύριλλος ήταν υπεύθυνος για τον φόνο της Υπατίας, όπως δεν καταλογίζουν στον Κύριλλο ευθύνες και οι αντίπαλοί του οι Νεστοριανοί. Αντίθετα, εκείνος που προωθεί την εκδοχή με την εμπλοκή του Κυρίλλου ήταν ο νεοπλατωνιστής Δαμάσκιος που έγραψε κατά τον 6ο αιώνα δημιουργώντας ένα πρότυπο θηλυκού ήρωα του αρχαίου κόσμου, όπως ήταν παλαιότερα ο Ιουλιανός.

Ωστόσο στο σενάριο της ταινίας νομίζω γίνεται εύκολα αντιληπτή η σφραγίδα που έδωσε ο Γίβων στην ιστορία της Υπατίας: μία νέα παρθένος μάρτυρας του ελληνισμού. Η αφήγηση του Γίβωνα από το βιβλίο για την Ιστορία της κατάρρευσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (1776-1788) μοιάζει με συναξάρι: «Στο άνθος της ηλικίας της και στην πιο ώριμη στιγμή της σοφίας της, η σεμνή κόρη αρνήθηκε τους εραστές και δίδασκε τους μαθητές». Ο θύτης, ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, είναι ένας ζηλόφθων ποὺ διψάει για αίμα και βάζει στο μάτι την καθηγήτρια που έχει τόσους πολλούς μαθητές. Ωστόσο, μια τέτοια ματιά παραβλέπει το γεγονός των πολιτικών συγκρούσεων και των αντιπαραθέσεων σε ένα περιβάλλον με συγκρητισμό πίστεων και παραδόσεων με μακρόχρονη ελληνική κουλτούρα, έντονη παρουσία του εβραϊκού στοιχείου, ενώ υπήρξε και ο τόπος που γέννησε τον αναχωρητισμό της ερήμου. Σε ένα περιβάλλον που μεταμορφώνεται και μετασχηματίζεται. Με κοινότητες που δεν συνυπάρχουν πάντοτε αρμονικά, αλλά αγωνίζονται να οριοθετήσουν την ταυτότητά τους ως κάτι ξεχωριστό σε έναν κόσμο που αλλάζει.

Για περαιτέρω διάβασμα βλ. Bryan J. Whitfield, The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia of Alexandra (The Mathematics Educator 6)

Advertisements

Ιερέας Ντέμπορα

Κυριακή 23 Δεκεμβρίου 2007

Το δέρμα μαύρο, καταγωγή αφροαμερικάνικη, είναι γυναίκα, και είναι ιερεύς. Εδώ, τη λένε με το επώνυμό της. Εγώ, δεν αλλάζω τις συνήθειές μου. Θα την προσφωνώ με το μικρό της: Ντέμπορα!

Είχα την ευκαιρία να τη δω άλλη μια φορά. Ήταν η μέρα των ευχαριστιών. Η εθνική γιορτή του τόπου. Είχε μιλήσει με θέμα Thanks giving every day. Σήμερα θα μιλήσει για την ιστορία του Iωσήφ. Προπαραμονή των Xριστουγέννων. Θέμα απόλυτα αρμόζον.

 Ο χώρος που θα μιλήσει η πάστορας Ντέμπορα, ναός που μιμείται το γοτθικό αρχιτεκτονικό ρυθμό: Μακρόστενο κτήριο, με πέτρινο εσωτερικό, βιτρώ με κυρίαρχο το μπλε χρώμα που σπάει την κρύα ατμόσφαιρα της πέτρας, μία τράπεζα στην κόχη του ανοιχτού ιερού, με έναν σταυρό επάνω. Ένα αστέρι που σχηματίζεται από προβολείς φωτίζει ένα ανάγλυφο της οροφής. Ο τόνος των ημερών δίνεται από ένα στεφάνι καρτποστολικό, από κωνοφόρο με τέσσερα κεριά αναμένα. Εδώ τελούνται ακολουθίες και λειτουργίες οικουμενικές. Είναι δεκτοί οι πιστοί όλων των χριστιανικών δογμάτων χωρίς διακρίσεις ομολογίας. Η ιδέα πανέμορφη: όλοι είμαστε μια οικογένεια, ενωμένοι στο όνομα και κυρίως στο σώμα του Ιησού Χριστού.

Το είπα στον κολλητό μου. Ενθουσιάστηκε στην ιδέα. Να πας, να λειτουργηθείς, μού είπε, αφού δεν έχεις άλλη επιλογή, εκεί που βρίσκεσαι. Αλλά, να μην κοινωνήσεις, συμπλήρωσε με στόμφο. Ναί, να συμπροσευχηθείς, επανέλαβε. 

Ναι, πήγα, για δεύτερη φορά. Είχα ακούσει για την οικουμενική κίνηση, ήξερα ότι οι παλαιοημερογίτες και οι ζηλωτές της Ορθοδοξίας κατήγγειλαν όλες αυτές τις απόπειρες διαλόγου, όμως εγώ, εδώ έχω αυτή την ευκαιρία: να δω και να παρατηρήσω το λατρευτικό τυπικό μιας οικουμενικής λατρείας.

Στην είσοδο μας μοιράζουν το πρόγραμμα της ακολουθίας. Όπου υπάρχει αστερίσκος θα πρέπει να σταθούμε όρθιοι. Ο παρουσιαστής μας καλωσορίζει και αναγγέλει το τι θα επακολουθήσει. Είναι ο κρίκος για τα μέρη της λειτουργίας.

Ο ιερέας μας καλεί να συμμετάσχουμε στη λειτουργία. Έχει προηγηθεί ο ύμνος 103: Watcher, Tell Us of the Night.  Eίναι ένας ύμνος που γράφτηκε το 1825 από έναν γλωσσολόγο, τον John Bowring, μέλος της Bουλής και κυβερνήτης του Xονγκ Kονγκ! Στη συνέχεια, οφείλουμε να ψάλλουμε όλοι μαζί «Ω, έλα, ω έλα, Eμμανουήλ» αλλά η συμμετοχή του κοινού είναι ανύπαρκτη και τότε συνειδητοποιώ ότι λείπει η χορωδία. Τη μουσική τη γνωρίζει ο ιερέας, η πάστορας Ντέμπορα και η διακόνισσα.

Η υπνωτική φωνή του leader (ιερέα) μας καλεί  να εξομολογηθούμε δημόσια, στον Θεό και στον γείτονα τις αμαρτίες μας. Ακολουθεί ένα ανάγνωσμα του Ησαΐα, μια προφητεία για τη γέννηση του Χριστού, παρεμβάλλεται ένα υπέροχο σόλο του Χαίντελ από τενόρο –η φωνή του χωρίς μικρόφωνο σχίζει τον αέρα του ναού– για να ακολουθήσει το ευαγγέλιο από τον Ματθαίο (1,18-25). Ακριβώς, μετά το ευαγγέλιο είναι η στιγμή να ακούσουμε την ιεροκήρυκα Ντέμπορα.

Στα αριστερά, όπως βλέπουμε την κόχη του ναού, η πάστορας Ντέμπορα έχει ανέβει στον άμβωνα. Θα μπορούσε να είναι η αδελφή της Νταϊάνα Ρος. Έχει μαλακά χαρακτηριστικά, φοράει ένα μενεξεδί άμφιο και στα αυτιά της κρέμονται μακριά χρυσά σκουλαρίκια. Στα μάτια της, πάνω στα βλέφαρα μπλε σκιά. Κι αρχίζει: Η ιστορία του Ιωσήφ ξεκινάει από τη σιωπή. Δεν είχαμε ακούσει τη φωνή του, ήταν ένα πρόσωπο στη σκιά, μέχρι που μαθαίνει ότι είναι έγκυος η Μαρία. Η Ντέμπορα είναι πολύ ασκημένη. Κατέχει τη ρητορική τέχνη. Με επαναλήψεις και επιταχύνσεις την παρακολουθείς, θες δεν θες. Είναι μια σταρ του κηρύγματος. Κοιτά τον κόσμο στα μάτια, ενώ ρίχνει κλεφτές ματιές στο γραπτό της. Τίποτα δεν αφήνει στην τύχη. Όλο το κήρυγμά της είναι πολύ καλά σχεδιασμένο. Δεν πρόκειται να αυτοσχεδιάσει, για αυτό δεν υπάρχουν και εκπλήξεις. Όλοι θα μείνουν ικανοποιημένοι. Καμιά συνείδηση δεν θα ενοχληθεί. Σαν τα φαγητά στα φαστφουντάδικα: κατορθώνουν και αγγίζουν τον μέσο ουρανίσκο, λίγο πολύ όλοι ικανοποιούνται.

Σειρά έχει ο ύμνος Νο 345: Let All Mortal Flesh Keep Silence. Το όργανο δίνει τον τόνο. Όλοι όρθιοι. Η συμμετοχή προβληματική. Αν δεν ξέρεις νότες… απλώς διαβάζεις τις λέξεις.

Intercessory Prayers. Ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της τελετής. Η οδηγία στο Πρόγραμμα επιβεβαιώνεται από τον ιερέα: Εάν υπάρχουν αιτήματα προσευχόμενων που θα θέλατε να μοιραστείτε, παρακαλούμε σηκώστε τα χέρια σας. Εδώ, διασταυρώνεται ο πόνος και η μοναξιά των παρευρισκομένων. Μία νέα κοπέλα, που πρέπει να είναι η διακόνισσα, με σχιστά μάτια, μακριά ίσια και πολύ γυαλιστερά μαλλιά που γίνονται ένα με το μαύρο της ράσο, δίνει το ασύρματο μικρόφωνο στην πρώτη γυναίκα. Παρακαλώ, ας προσευχηθούμε για τη θεία μου που είναι σε καρκίνο και έχει πέσει σε κώμα, λέει με τετράμενη φωνή μια ηλικιωμένη κυρία που κάθεται στην πρώτη σειρά. Μια άλλη ζητά την ικεσία του εκκλησιάσματος για μια νεκρή που πέθανε χτές, ένας άλλος ζητά θεραπεία… Η κατάμαυρη θανατερή φιγούρα της διακόνισσας με το χαμογελαστό πρόσωπο και τα τακούνια της να ακούγονται στα κενά αυτών των διαμεσολαβήσεων κυριαρχούν στον χώρο. Δίνει στην τελευταία που θα μιλήσει τον λόγο: Παρακαλώ, ας προσευχηθούμε για όλα τα μοναχικά άτομα, που θα κάνουν Χριστούγεννα χωρίς κανέναν. Μιλούσε για τον εαυτό της.

Σκεφτόμουν εκείνη τη στιγμή, ότι όλη αυτή η φάση ήταν μια δυνατότητα ελεύθερης έκφρασης. Ναι, ο καθένας θα μπορούσε να ζητήσει ό,τι ήθελε εκείνη τη στιγμή. Τι θα γινόταν άραγε μέσα στο ναό αν κάποιος έλεγε ότι είναι ερωτευμένος με την ιέρεια Ντέμπορα; 

Πάτερ ημών.

Ειρήνη πάσι. Μας προσκαλούν σε χαιρετισμό. Ο κύριος που κάθεται μπροστά του μου δίνει το χέρι του χαμογελώντας. Οι πιο γνωστοί φιλιούνται. Είναι η πρώτη φορά που βλέπω να φιλιούνται στο πρόσωπο. Συνήθως εδώ οι άνθρωποι ακουμπούν στον αέρα ο ένας το μέτωπο του άλλου! Έτσι χαιρετιούνται…

Offertory Sentence. Κοινώς η ώρα του δίσκου. Ο τενόρος συνοδεύει τη στιγμή της περιφοράς. Δίνω ένα χαρτονόμισμα. Τα λεφτά θα πάνε σε ιερό σκοπό: στα παιδάκια που έχουν aids στην Αφρική.

Doxology.

Μια προσευχή για τον τόπο και τους ανθρώπους του.

΄Υμνος Νο 119. My Soul Gives Glory to My God.

 Benediction. Το ιερατείο αποχωρεί. Η Ντέμπορα off εκφωνεί την τελική προσευχή. Ξαφνικά, όταν το όργανο αρχίζει να παίζει θυμήθηκα την επική μουσική των Έμερσον Λέικ και Πάλμερ.

 

Το κομμάτι λέγεται: Toccata on “Veni, veni Emmanuel”. Είναι κομμάτι του 1939, όχι πολύ παλιό του Andrew Carter.

Το εκκλησίασμα χειροκροτεί ενθουσιασμένο.

Τώρα, η ιερεύς Ντέμπορα χαιρετά τον κόσμο. Δεν δίνει αντίδωρο. Μπορείς να της μιλήσεις, γίνεται ακόμα πιο προσιτή. Ανταλάσσει χειραψίες. Εδώ, τα φιλιά απαγορεύονται. Ούτε τα γνωστά χειροφιλήματα, προς Θεού, όχι σε κυρίες, αλλά σε ιερέα!